ولې د تورکیې "کآن" (KAAN) جنګي الوتکه کولی شي په اسیا کې د هوايي ځواک معادله بدله کړي؟

د شپږم نسل د جنګي الوتکو د جوړولو سیالي اوس یوازې یو ارمان نه، بلکې یوه جدي او حساسه سیالي ده، چې ګټونکي او بایلونکي به یې د ۲۰۳۰مې لسیزې او له هغې وروسته کلونو ستراتیژیک وضعیت ټاکي. په داسې حال کې چې ډېری پروګرامونه له سیاسي او مالي ستونزو سره مخ دي، یو پیاوړی سیال په ډېر روښانه هدف سره مخ په وړاندې روان دی: دا د تورکیې خپله جوړه شوې الوتکه "کآن" (KAAN) ده.

پر "کآن" د دې باور لپاره خورا ښه دلیلونه شتون لري. دغه پروژه د پنځم نسل په توګه پیل شوه، خو اوس یې د شپږم نسل ماډل هم نندارې ته وړاندې کړی دی.

یو ګڼه ګوڼه لرونکی خو بې ثباته ډګر
نړیوال ډګر له مختلفو پروګرامونو ډک دی؛ امریکا د خپلې راتلونکې نسل هوايي برلاسۍ (NGAD) پروګرام باندې کار کوي. اروپا بیا په دوو برخو ویشل شوې: یو خوا د فرانسې، جرمني او هسپانیې (FCAS) پروژه ده او بل خوا د بریتانیا، ایټالیا او جاپان (GCAP) پروګرام دی. خو دا ګڼه ګوڼه د ثبات په مانا نه ده. په اروپا کې د شپږم نسل الوتکو پروګرامونه د بودیجې د کمښت او د هېوادونو ترمنځ د همغږۍ د نشتوالي له امله له ننګونو سره مخ دي.

جاپان دا مهال د یوې پرېکړې پر سر ولاړ دی. که څه هم د (GCAP) پروګرام د ناټو له ټیکنالوژۍ برخمن دی، خو په داسې حال کې چې وخت ډېر مهم دی، د نویو شریکانو (لکه جرمني یا سعودي عربستان) ورګډول به دا پروسه نوره هم پېچلې کړي.

هغه پروګرام چې درېدلی نه دی
د دې ټولو په مقابل کې، د "کآن" لاره خورا منظمه او پرمختللې ده. تورکیې نوي پروټوټایپونه وړاندې کړل، له اندونیزیا سره یې د ۴۸ الوتکو د پلورلو قرارداد لاسلیک کړ او له پاکستان سره یې د ګډ تولید پلان اعلان کړ. همدارنګه له سعودي عربستان سره هم په دې پروژه کې د هغوی د ګډون په اړه خبرې وروستي پړاو ته رسېدلې دي.

سره له دې چې ویل کېږي واشنګټن خپلو خلیجي ملګرو ته ویلي چې د تورکیې او پاکستان په پروګرامونو کې له ګډون څخه ډډه وکړي، خو خبرې لا هم روانې دي. دا ښيي چې د منځني ختیځ او اسیا هېوادونه نور نه غواړي چې دفاعي پورټ فولیو یې یوازې د واشنګټن په خوښه وي.

جاپان څه ته اړتیا لري؟
دا موضوع د جاپان لپاره خورا مهمه ده. توکیو د نړۍ په یوې تر ټولو ننګونکې امنیتي سیمه کې موقعیت لري؛ د شمالي کوریا توغندیز ګواښونه، د چین مخ په زیاتیدونکی هوايي او سمندري ځواک او په "انډو-پاسفیک" سیمه کې ناڅرګند وضعیت د پیاوړو پلیټ فارمونو او باوري شریکانو غوښتنه کوي.

پر امریکایي سیسټمونو ډېر تکیه کول خپل خطرونه لري، لکه د صادراتو کنټرول، سیاسي محدودیتونه او د اکمالاتو په لړۍ کې احتمالي خنډونه. له بلې خوا، اروپایي ملګري بیا د اروپایي اتحادیې د پېچلو او ورو پرېکړو ښکار دي.

یو نوی جنګي سیسټم
د "کآن" جوړښت په یوه نوې فلسفه ولاړ دی. دا یوازې یوه الوتکه نه ده، بلکې د یو شبکوي جنګي سیسټم مرکز دی. د تورکیې بې پیلوټه جنګي الوتکه "قزل الما" (Kizilelma) ډیزاین شوې چې د "کآن" تر څنګ د یوه وفادار ملګري (Loyal Wingman) په توګه کار وکړي. دا د انسان لرونکو او بې پیلوټه الوتکو د ګډې همکارۍ (Manned-Unmanned Teaming) یو عملي ماډل دی. جاپان چې په خپله سیمه کې ورته سیسټمونو ته اړتیا لري، کولی شي له تورکیې سره په دې برخه کې لویه همکاري وکړي.

پایله
شکمن کسان ښايي ووایي چې تورکیه لا هم په وارداتي انجنونو تکیه کوي، خو پخوا د ډرون په اړه هم همداسې شکونه وو. د "بایراکتار TB2" ډرون بریا، چې له اوکراین څخه تر افریقا پورې یې د جګړې ډګر بدل کړ، د تورکیې پر وړتیاوو د باور تر ټولو ښه ثبوت دی.

د جاپان لپاره دا په دې مانا نه ده چې خپل اوسني پروګرامونه پرېږدي، بلکې د ستراتیژیکو سرچینو تنوع یوه هوښیاره پرېکړه ده. له "کآن" سره همکاري کولی شي د جاپان خپلواکي پیاوړې کړي او د واشنګټن او بروکسل څخه بهر د یوې نوې اسیايي هوايي همکارۍ (چې اندونیزیا، پاکستان او سعودي عربستان هم پکې شامل دي) لاره هواره کړي. هغه هېوادونه به بریالي وي چې د راتلونکې لسیزې په اوږدو کې خپل دفاعي پروګرامونه له سیاسي او مالي پلوه ثابت وساتي او ترکیه په دې برخه کې ډېره بریالۍ ښکاري.