ولسمشر اردوغان وايي نړۍ له "خطرناک پړاو" سره مخ ده، د جګړې پر ځای د ډیپلوماسۍ غوښتنه کوي، او د سیمه ییزو او نړیوالو بحرانونو په منځ کې ترکیه د سولې خبرو د مرکز په توګه وړاندې کوي.
د تورکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان خبرداری ورکړی چې نړۍ د ځواک او لوري له یوه ژور بحران سره مخ ده، او د نړیوالو کړکېچونو د زیاتېدو په ترڅ کې یې د ډیپلوماسۍ، خبرو اترو او پر اصولو ولاړې همکارۍ لپاره د نوې ژمنتیا غوښتنه وکړه.
اردوغان د جمعې په ورځ د انتالیا ډیپلوماسۍ فورم د پرانیستې پر مهال ټینګار وکړ چې له غزې څخه تر اوکراین پورې په بېلابېلو سیمو کې جګړې د موجوده نړیوالو میکانیزمونو ناکامي او د اصلاحاتو او ګډو اقداماتو بېړنۍ اړتیا په ډاګه کوي.
دغه درې ورځنی فورم، چې "د سبا نقشه جوړول، د ناڅرګندتیا مدیریت" تر عنوان لاندې جوړ شوی، د نړۍ مشران او لوړ پوړي چارواکي یې د تورکیې په جنوب کې راغونډ کړي ترڅو د مخ پر ودې جیوپولیټیک بې ثباتۍ او د نړیوالو بدلونونو په اړه خبرې وکړي.
د نړیوال بحران خبرداری
اردوغان وویل، نړیوال سیسټم نه یوازې د ځواک له بدلون سره مخ دی، بلکې د "لوري له ژور بحران" سره هم مخ دی، او خبرداری یې ورکړ چې نړۍ "یوه جدي او خطرناک پړاو" ته رسېدلې ده.
هغه پر نړیوالو بنسټونو نیوکه وکړه چې د عدالت په ټینګښت او د ملکي وګړو په ساتنه کې پاتې راغلي دي، او ویې ویل هغه میکانیزمونه چې د بشري حقونو د ساتنې دنده لري، د لویو سرغړونو پر وړاندې بې اغېزې او اکثره بې تفاوته پاتې کېږي.
هغه اوسنی بحران "اخلاقي او وجودي" وباله او په سوریه، غزه، اشغال شوې لوېدیځه غاړه او لبنان کې یې جګړې د نظام د ناکامۍ د ثبوت په توګه یادې کړې.
غزه او نړیوال سیسټم
د تورکیې ولسمشر وویل چې په غزه کې وضعیت له یوه بشري ناورین څخه ډېر څه دي، او دا یې یوه نسل وژنه وبلله چې د اوسني نړیوال نظم محدودیتونه او تعصبونه په ډاګه کوي. هغه پوښتنه وکړه چې څنګه پر داسې یو سیسټم باور کېدای شي چې د ملکي وګړو د کړاوونو او ډله ییز تاوتریخوالي په مخنیوي کې پاتې راځي، او له نړیوالې ټولنې یې وغوښتل چې د هغه څه په وړاندې ودریږي چې ده "د اخلاقي مسؤلیت سقوط" وباله.
اردوغان زیاته کړه چې د نړیوالې حکومتولۍ جوړښتونه باید د حساب ورکونې او عدالت د تضمین لپاره اصلاح شي.
د جګړې پر ځای ډیپلوماسي
اردوغان د سولهییزې بهرنۍ پالیسۍ په اړه د تورکیې پر ژمنتیا ټینګار وکړ او ویې ویل: "که شخړې هر څومره ژورې وي، موږ باید اجازه ورنکړو چې وسلې د خبرو اترو ځای ونیسي." هغه د انقرې چمتووالی تکرار کړ چې په روانو جګړو کې د خبرو اترو اسانتیا برابره کړي، د روسیې او اوکراین ترمنځ د احتمالي مستقیمو خبرو په ګډون، او که شرایط اجازه ورکړي حتی د مشرانو غونډې کوربه توب وکړي.
هغه وویل، تورکیه ځان د یوه منځګړي په توګه مطرح کولو ته دوام ورکوي چې د بېلتونونو د له منځه وړلو او د ډیپلوماټیکو حل لارو د پرمختګ وړتیا لري.
د سیمه ییز ثبات لپاره هڅې
اردوغان ټینګار وکړ چې په ګاونډي هېواد سوریه کې ثبات د سیمې د راتلونکي لپاره حیاتي دی، او د سولې، د وضعیت عادي کولو او بیارغونې لپاره یې د دوامداره هڅو غوښتنه وکړه. هغه د تورکیې هغه هدف هم په ګوته کړ چې د ایجین او ختیځې مدیترانې سمندرګي د ثبات په زونونو بدل کړي، او هغه یو اړخیز اقدامات یې رد کړل چې ترکیه یا د شمالي قبرس ترکي جمهوریت پکې له پامه غورځول کېږي.
هغه زیاته کړه چې انقره د انرژۍ او نښلونکو پروژو په برخه کې له ګاونډیو هېوادونو سره همکارۍ ته چمتو ده.
پر سمندري امنیت تمرکز
د ایران په تړاو د مخ پر ودې کړکېچونو په اړه، اردوغان ټینګار وکړ چې د بېړۍ چلونې ازادي باید وساتل شي، او غوښتنه یې وکړه چې د هرمز تنګی باید د سوداګریزو بېړیو پرمخ خلاص پاتې شي.
هغه ټینګار وکړ چې د خلیج هېوادونه باید خلاصو سمندرونو ته له محدودیت پرته لاسرسی ولري، او خبرداری یې ورکړ چې د سمندري لارو هر ډول خنډ به نړیوالې اقتصادي پایلې ولري.
اروپایي ټولنه او اتحادونه
اردوغان په اروپایي ټولنه کې د تورکیې د غړیتوب اوږدمهاله موخه بیا تایید کړه، او هیله یې څرګنده کړه چې دا ټولنه به پر هغه څه برلاسې شي چې هغه د "لوري بحران" په نوم یاد کړ، او خپلو بنسټیزو اصولو ته به بېرته راوګرځي. هغه د اتحادونو د پیاوړتیا پر اهمیت هم ټینګار وکړ، پداسې حال کې چې د خپلواکې او متوازن بهرنۍ پالیسۍ پر ساتلو یې ټینګار وکړ.
د انتالیا ډیپلوماسۍ فورم، چې اوس یې پنځمه غونډه ده، د نړیوالو خبرو اترو لپاره یو مهم پلیټ فارم ګرځېدلی، چې پالیسي جوړونکي، ډیپلوماتان او کارپوهان د نړیوالو ننګونو د حل لپاره سره راټولوي. اردوغان دا غونډه نه یوازې د شخړو د حل لپاره یو ځای وباله، بلکې د هغو اصولو د جوړولو لپاره یې هم مهمه وبلله چې د نړیوالو اړیکو راتلونکی به وټاکي.
هغه باور څرګند کړ چې په دې فورم کې به بحثونه په ټوله نړۍ کې د سولې، ثبات او همکارۍ د ودې لپاره د تورکیې له پراخ ماموریت سره مرسته وکړي.
