د لوړپوړو وزیرانو لخوا دا خورا توندې څرګندونې د تل ابیب او لندن ترمنځ دمخه خرابې شوې اړیکې نورې هم کمزورې کوي.

د اسرائيلو افراطي ښي‌اړخي وزیران د دغه سویلې اټلانټیک جزایرو (فالکلنډ) شخړه د بریتانیا پر وړاندې د ځوابي برید لپاره کاروي او دغه سیمه د "ارجنټاین اشغال شوې خاوره" بولي.

دا تازه نیوکې وروسته له هغې کېږي چې د بریتانیا حکومت په اشغال شوې لوېدیځه غاړه کې د اسرائيلو د غیرقانوني مېشت ځایونو پر محصولاتو بندیزونه ولګول.

د اسرائيلو د ملي امنیت وزیر ایتامار بن ګویر په اېکس (X) شبکه کې په اسپانوي ژبه لیکلي چې د اسرائيلو لپاره وخت رارسېدلی چې "په عامه توګه ومني چې مالویناس ټاپوګانې (یا همغې فالکلنډ ټاپوګانې) د ارجنټاین تر اشغال لاندې خاوره ده، کومه چې بریتانیا په زوره د ارجنټاین له خلکو غلا کړې ده".

هغه بریتانیا تورنه کړه چې د تېلو د کیندنو له لارې "د ارجنټاین د خلکو پیسې غلا کوي" او له لومړي وزیر بنیامین نېتانياهو څخه یې وغوښتل چې د ارجنټاین حاکمیت په رسمیت وپېژني او "تر هغه وخته پر بریتانیا بندیزونه ولګوي څو چې دا اشغال دوام لري".

د اسرائيلو د مالیې وزیر اسموتریچ هم د بریتانیا د سفیر د ایستلو غوښتنه وکړه او اعلان یې وکړ چې د "اسرائیل پر خاوره" د بریتانیا واکمني او منډېټ پای ته رسېدلی دی.

د لوړپوړو وزیرانو دغه توندې څرګندونې د تل ابیب او لندن ترمنځ له مخکې خرابې شوې اړیکې نورې هم کمزورې کوي، په ځانګړي ډول په داسې حال کې چې افراطي سیاستوال د راپېښو عمومي ټاکنو په درشل کې د زیاتې کورنۍ سیاسي ګټې اخیستنې هڅه کوي.

ولې ناڅاپه د فالکلنډ موضوع په خبرونو کې راپورته شوه؟

ارجنټاین په دې وروستیو کې له بریتانیا غوښتي چې دا ټاپوګان دغه لاتینې امریکا هېواد ته وسپاري، کټ مټ لکه څنګه چې لندن په ۱۹۹۷ کې هانګ کانګ چین ته وسپارلو.

او هغه څه چې د اسرائيلي وزیرانو د دغو توندو بیانیو سبب شول، پر هغو صادراتو د بریتانیا لخوا د سوداګریز بندیز و چې په اشغال شوې لوېدیځه غاړه کې د اسرائيلو له غیرقانوني مېشت ځایونو تر لاسه کېږي.

دا پلان شوي محدودیتونه د نړیوالې محکمې (ICJ) د ۲۰۲۴ کال له مشورتي پرېکړې سره سمون لري، کوم چې حکم کوي چې د نړۍ حکومتونه باید د فلسطیني سیمو په اشغال کې له اسرائيلو سره مرسته ونه کړي.

د بریتانیا د بهرنیو چارو وزیر ایډ ملیبند د دوو دولتونو د حل‌لارې پر ملاتړ بیا ټینګار وکړ، کوم څه چې د اسرائيلو د ښي‌اړخو سیاستوالو خفګان زیات کړی دی.

بن ګویر او اسموتریچ دمخه په ۲۰۲۵ کال کې د بریتانیا، استرالیا، کاناډا، نیوزیلینډ او ناروې لخوا په اشغال شوې لوېدیځه غاړه او نورو سیمو کې د فلسطینیانو پر وړاندې د تشدد د انګېزې او پارونې له امله تر بندیزونو لاندې راغلي دي.

همدغو وزیرانو اوس خپله پاملرنه د فالکلنډ ټاپوګانو پر "بریتانیایي اشغال" ورټوله کړې ده، که څه هم اسرائیل پخپله د نړیوالو قوانینو په څرګند نقض سره په اشغال شوې لوېدیځه غاړه کې د خپلو مېشت ځایونو پراخولو ته دوام ورکوي.

تحلیلګران وايي چې په اسرائيلو کې افراطي ښي‌اړخي سیاستوال د هغو رایې ورکوونکو د ملاتړ لپاره سیالي کوي چې غواړي نړیوال پام د اشغال شوې لوېدیځې غاړې له غیرقانوني مېشت ځایونو څخه بل خوا ته واړوي.

سربېره پر دې، یوه سوداګریزه زاویه هم شته. له اسرائيلو سره اړیکه لرونکی شرکت، نویتاس پیټرولیم (Navitas Petroleum)، د دغو ټاپوګانو په شمال کې د "سي لاین" (Sea Lion) د تېلو په پروژه کې ۶۵ سلنه برخه لري. د ارجنټاین ولسمشر خاویر میلی پر هغو شرکتونو، سهم لرونکو او اکمالوونکو د بندیزونو اعلان کړی چې په دې پروژه کې دخیل دي.

دا ټاپوګان د سویلې اټلانټیک په سمندر کې د ارجنټاین له اصلي خاورې څخه شاوخوا ۴۸۰ کیلومتره او له بریتانیا څخه کابو ۱۲,۹۸۵ کیلومتره واټن لري.

څه شی په خطر کې دی؟

فالکلنډ له دوو اصلي ټاپوګانو (ختیځ فالکلنډ او لوېدیځ فالکلنډ) او له ۷۰۰ څخه د زیاتو وړو ټاپوګانو له ارخیپیلګو (ټاپوډلې) څخه تشکیل شوی دی.

دا ټاپوګان د ارجنټاین د اصلي خاورې ختیځ ته په شاوخوا ۴۸۰ کیلومټرۍ کې موقعیت لري.

بریتانیا له ۱۸۳۳ کال راهیسې دا سیمه اداره کوي. ارجنټاین ادعا کوي چې له خپلې خپلواکۍ وروسته یې دا ټاپوګان له اسپانیې څخه په میراث وړي او بریتانیا په زوره اشغال کړي دي.

خو بریتانیا ټینګار کوي چې د ټاپوګانو اوسېدونکي د خپل برخلیک ټاکلو حق لري.

په ۱۹۸۲ کال کې ارجنټاین دغو ټاپوګانو ته پوځیان داخل کړل. له هغه وروسته د بریتانیا په پوځي مداخله جګړه رامنځته شوه، چې په راتلونکو ۷۴ ورځو کې د ۶۴۹ ارجنټایني پوځیانو، ۲۵۵ بریتانیایي پوځیانو او ۳ عامو اوسېدونکو د وژل کېدو لامل شوه.

که څه هم ارجنټاین تسلیم شو، خو د دې سیمې په اړه یې خپله ادعا هیڅکله پرېنښوده.

په ۲۰۱۳ کال کې یوې ټولپوښتنې (ریفرنډم) وښودله چې ۹۹.۸ سلنه اوسېدونکي غواړي دا سیمه د بریتانیا بهرنۍ خاوره پاتې شي.

ارجنټاین دا رایې اچونه رد کړه او دا استدلال یې وکړ چې د سیمې نفوس له ۱۸۳۳ کال وروسته (کله چې بریتانیا کنټرول ترلاسه کړ) په مصنوعي ډول دلته مېشت شوی دی.

دا ټاپوګان د ډېرو لاملونو له امله خورا مهم دي. د بېلګې په توګه، تمه کېږي چې د "سي لاین" تېلو ساحه ۱.۷ ملیارده بیرله تېل ولري، چې لومړنی تولید یې د ۲۰۲۸ کال لپاره هدف ټاکل شوی دی.

ایا اسرائیل په دې موضوع کې له ډیپلوماتیک پلوه یوازې دی؟

د نړۍ ډېری حکومتونه یا چوپتیا غوره کوي او یا هم دا ټاپوګان د بریتانیا تر ادارې لاندې مني او د خبرو اترو غوښتنه کوي.

ملګري ملتونه فالکلنډ د خپلواکۍ نه لرونکې سیمې په توګه لیست کوي او د هیڅ لوري ادعا وروستۍ نه ګڼي.

خو د لاتینې امریکا هېوادونه معمولاً په ملګرو ملتونو کې د ارجنټاین د ادعا ملاتړ کوي.

امريکا بیا په تاریخي توګه د دې ټاپوګانو بریتانیایي اداره په رسمیت پېژندلې ده. خو دا بې‌طرفي اوس تر پوښتنې لاندې راغلې ده.

د پینټاګون د یوه افشا شوي ایمیل له مخې، امریکا ښايي د دغو ټاپوګانو پر سر د بریتانیا له ادعا څخه خپل ملاتړ تر بیا کتنې لاندې ونیسي. د امریکا د دریځ دا احتمالي بدلون ظاهراً پر ایران د ټرمپ په جګړه کې د بریتانیا له نه ملاتړ څخه د غوسې له امله دی.

تحلیلګران وايي چې د فالکلنډ ټاپوګانو پر سر د امریکا د دریځ هر ډول بدلون به د دغو سیمو پر حاکمیت د بریتانیا ادعا ته یو ذهني او ارواپوهنیز ګوزار وي.

بریتانیا د اسرائيلو په رامنځته کېدو کې مرسته کړې وه

د فالکلنډ ټاپوګانو د "اشغال" له امله پر بریتانیا د اسرائيلو نیوکې یو خورا تېز تناقض دی. ځکه چې دا بریتانیا وه چې په ۱۹۱۷ کې یې د بالفور اعلامیه خپره کړه او په فلسطین کې یې د "یهودي خلکو لپاره د ملي کور" غوښتنه وکړه.

وروسته د ملتونو ټولنې (League of Nations) بریتانیا ته د فلسطین منډېټ او سرپرستي وسپارله. له هغه وروسته، د فلسطیني عربو له مخالفت سره سره فلسطین ته د یهودانو مهاجرت زیات شو.

بریتانیا په پای کې په ۱۹۴۸ کې هغه مهال ووته چې اسرائيلو د عرب-اسرائيل جګړې او له خپلو پلرنیو ځمکو څخه د فلسطینیانو د ډله ییز بې ځایه کېدو په ترڅ کې خپله خپلواکي اعلان کړه.

د لسیزو لپاره، بریتانیا د اسرائيلو تر ټولو استوار لوېدیځ ملاتړی پاتې شوی دی. خو دا اړیکې په غزه کې د اسرائيلو د ویجاړونکې جګړې، پر اشغال شوې لوېدیځه غاړه کې د غیرقانوني مېشت ځایونو د پراختیا او د فلسطین د دولت د رسمیت پېژندلو مسایلو له امله تر ډېره حده ځپل شوې دي.

بریتانیا او نورو لوریو څه غبرګون ښودلی؟

پر فالکلنډ ټاپوګانو د لندن دریځ ثابت او "نه بدلېدونکی" پاتې دی.

تر دې دمه، د بن ګویر وروستۍ پوسټ ته مستقیم رسمي ځواب نه دی ورکړل شوی. په هر صورت، دا دواړه وزیران له مخکې پر فلسطینیانو د تشدد زیاتولو له امله په بریتانیا کې ناخوښه عناصر (persona non grata) بلل شوي دي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ویلي چې دی "هر دریځ" تر بیا کتنې لاندې نیسي، چې دا د پر ایران په وروستیو بریدونو کې د بریتانیا پر نه ګډون د هغه ناخوښي ښيي.

د بهرنۍ پالیسۍ تحلیلګران د اسرائيلي وزیرانو څرګندونې د اصولو پر ځای معامله ییزې ګڼي. دوی وايي د حاکمیت دا ډول مناقشې سیاستوالو ته فرصت ورکوي چې پر هغې ولاړ احساساتي او قوم پالونکي کمپاینونه پیل کړي.