لیدلوری
اقتصاد
4 د لوستلو دقیقې
اسیا د ایران د جګړې له امله د انرژۍ د شاکونو دویمې څپې ته چمتووالی نیسي
د ایران د جګړې له امله د انرژۍ د شاکونو پر وړاندې د اسیا لومړني دفاعي تدابیر مخ په ختمېدو دي او اوس د دې اغېزو دویمه او لا جدي څپه پیل شوې ده.
اسیا د ایران د جګړې له امله د انرژۍ د شاکونو دویمې څپې ته چمتووالی نیسي
اسیا د ایران د جګړې له امله د انرژۍ د شاکونو دویمې څپې ته چمتووالی نیسي / Reuters

د ایران د جګړې له امله د سون توکو د بیو لوړېدل د اسیا-پسفیک سیمې اقتصادونه ګواښي، په میلیونونو خلک د فقر لور ته بیايي او د ۲۹۹ میلیارده ډالرو زیان خطر ورسره دی.

د ایران د جګړې له امله د انرژۍ د شاکونو پر وړاندې د اسیا لومړني دفاعي تدابیر مخ په ختمېدو دي او اوس د دې اغېزو دویمه او لا جدي څپه پیل شوې ده.

کله چې د ایران پر وړاندې د امریکا او اسراییلو جګړه پیل شوه، حکومتونو هڅه وکړه چې ځان د هرمز تنګي له تړل کېدو سره برابر کړي، کوم چې اسیا ته د انرژۍ د لېږد یوه حیاتي لاره ده. هغوی سختې پرېکړې وکړې: د سوداګرۍ د سستېدو په بدل کې یې د برېښنا سپما ته لومړیتوب ورکړ، د سرې (کیمیاوي کود) د تولید په ځای یې کورنیو ته د ګاز پر ورکړه تمرکز وکړ او د موقتي اسانتیا لپاره یې د انرژۍ له زېرمو ګټه واخیسته.

خو دا اقدامات پر دې انګیرنه ولاړ وو چې جګړه به لنډمهاله وي او د انرژۍ لېږد به ژر بېرته عادي شي. خو داسې ونه شول.

څرنګه چې د جګړې پای نه معلومېږي، د سون توکو کړکېچ اوس په اقتصادونو کې د څپو په څېر خپرېږي. د الوتکو د ټکټونو بیې، د بار وړلو لګښتونه او د برېښنا بیلونه په لوړېدو دي، چې اقتصادي وده یې له خطر سره مخ کړې ده. د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام (UNDP) په وینا، شاوخوا ۸.۸ میلیونه خلک د فقر له خطر سره مخ دي او دا شخړه ښايي د اسیا-پسفیک سیمې ته ۲۹۹ ملیارده ډالره اقتصادي زیان ورسوي.

د امریکا د بروکینګز انسټیټیوټ کارپوهه، سامانتا ګروس وايي: "هغه هېوادونه چې د غبرګون لپاره لږې سرچینې لري، یا هغه مصرف کوونکي چې د بیو د ورکړې وس نه لري، هغه لومړني کسان دي چې دا هر څه احساسوي."

اسیايي حکومتونو خپلې بودیجې د تېلو د ۷۰ ډالرو پر اوسط بیه اټکل کړې وې او مالي مرستو (سبسایډي) د سون توکو د بیو په ثبات کې مرسته کوله. خو جګړې د 'برنټ' خامو تېلو بیه شاوخوا ۱۲۰ ډالرو ته ورسوله.

حکومتونه اوس د یوې سختې پرېکړې سره مخ دي: یا به دغه ګران بیه سبسایډي ساتي چې عامه بودیجه تر سخت فشار لاندې راولي، او یا به یې ختموي چې لوړ لګښتونه پر مصرف کوونکو واوړي، چې دا کار بیا د ولسي غبرګون خطر لري.

هند له خپلو اتباعو غوښتي چې سفرونه او د تېلو کارول کم کړي، په داسې حال کې چې د سرې د کمښت او د وریجو د تولید د کمېدو اندېښنې هم په زیاتېدو دي. فیلیپین په اونۍ کې د کار څلور ورځې اعلان کړې، خو بیا هم سوداګرۍ له ستونزو سره مخ دي. تایلینډ لا دمخه د ډیزلو د بیې کنټرول لیرې کړی او ویتنام مجبور شوی چې د تېلو په مالیاتو کې کمښت راولي ځکه د تېلو کمښت الوتنې محدودې کړې دي.

د تېلو کمښت پاکستان او بنګله دېش په څېر هېوادونه مجبور کړي چې تېل په اوسنیو لوړو بیو واخلي، چې دا د هغوی پر محدودو بهرنیو اسعارو ذخیرو سخت فشار راوړي.

ماهرین وايي چې اروپا به هم د اسیا په څېر ورته اغېزې احساس کړي، خو په نږدې څلور اونۍ ځنډ سره. په امریکا کې هم د تېلو د بیو لوړېدل خلک ځوروي، خو دا مهال سویل ختیځه اسیا تر ټولو ډېره اغېزمنه شوې سیمه ده.

په افریقا کې هم د انرژۍ او وارداتو لوړ لګښتونه بودیجه تر فشار لاندې راولي او انفلاسیون (ګراني) زیاتوي. دا جګړه په لاتینه امریکا او کارابین کې هم د اقتصادي ودې د سستېدو لامل شوې ده.

په پایله کې، دا کړکېچ د اسیا د منځنۍ طبقې نازکتیا په ډاګه کوي، ځکه ډېر کسان د دې خطر سره مخ دي چې بېرته فقر ته ور وګرځي. هېوادونه اوس پر اوږدمهاله حل لارو بحثونه کوي، لکه د تېلو د برابرونکو هېوادونو تنوع، د اټومي انرژۍ پراختیا او د نوې کېدونکې انرژۍ رامنځته کول. د اسیا د پراختیایي بانک په وینا، جګړه هر څومره چې اوږده شي، ناوړه اغېزې به یې هم ډېرې وي.

 

وپلټۍ
متحده عربي اماراتو ملي تېلو شرکت«اډنوک» اعلان وکړ چې یوه بېړۍ یې په هرمز تنګي کې تر برید لاندې راغلی
د حوثیانو له خوا توغول شوی یو کروز توغندی د ریاض په سیمه کې له منځه یوړل شو
د روسیې په کېمېروو سیمه کې د یوې پوځي ترانسپورتي الوتکې د لوېدو له امله ۱۹ تنو ژوند د لاسه ورکړی دی.
د ایران پوځ په کویټ کې د امریکا په هوايي اډه کې د پېټریوټ دفاعي سیسټمونو د ویشتو ادعا وکړه.
امریکا د ایران پر قیشم ټاپو ګڼ شمېر بریدونه کړي دي.
د مهمو خبرونو غورچاڼ
ټرمپ: د روسیې او اوکراین جګړه حل ته «ډېره نږدې» شوې ده
په ټوله اروپا کې د امریکا سفارتونو  خپلو اتباعو ته د احتمالي امنیتي ګواښونو په اړه خبرداری ورکړ
د پاکستان د پوځ مشر له ایران سره د 'نږدې همغږۍ' غوښتنه وکړه
غیرقانوني اسرائیلي ښارګوټو اوسیدونکو  یوه فلسطینۍ ښځه ووژله او ۱۰ نور یې ټپیان کړل
د فنلنډ ولسمشر تورکیه د اروپا یو مهم امنیتي لوبغاړی او د ناټو نه بېلېدونکی متحد وباله.
سعودي شرکت په پاکستان کې د ۳۰ میلیارده ډالرو په ارزښت د انرژۍ زېربناوو د پراختیا هوکړه لاسلیک کړه
د منګولیا ولسمشر ویلي د فساد له تورونو وروسته به استعفا وکړي او ژمنه یې وکړه چې خپل نوم به پاک کړي.
د عراق پارلماني پلټنو په «جرف الصخر» کې د تېلو د قاچاق شواهد افشا کړل
فیدان وايي تورکیه باید د سیمه‌ییز اتصال د پیاوړتیا مشري پر غاړه واخلي