کومې ورځې چې د هغې کلي ته شری (شریه) راورسېده، عایشه موانګي خپل څلور کلن زوی، کیتو، په غېږ کې نیولی و. هغې هغه له ماشومتوبه په همدې ډول ګرځاوه؛ د قرنطینونو، خالي کلینیکونو او د هغې وېرې په جریان کې چې کوویډ-۱۹ د دوی د ساه اخیستو په هوا کې خپره کړې وه.

کیتو په ۲۰۲۱ کال کې، د وبا د اوج پر مهال زیږیدلی و. د کینیا په سویل ختیځ کې د هغې د کلي روغتیايي مرکز د کارکوونکو له کمښت سره مخ او د ناروغانو تر اغېز لاندې و. د واکسین ګرځنده ګاډي نور نه راتلل. تر هغه وخته چې عایشه د ډاډ احساس وکړ چې زوی یې کلینیک ته بوځي، د لومړنیو واکسینونو وخت تېر شوی و.

هغې د ټي آر ټي افریقا (TRT Afrika) سره په خبرو کې، په داسې حال کې چې د خپل کور مخې ته پر یوې لرګینې چوکۍ ناسته وه او د ماسپښین لمر اوږده سیوري جوړ کړي وو، وویل: "هغوی راته وویل چې هغه اوس د واکسین د عادي مهالوېش لپاره ډېر زوړ دی. ځکه نو ما انتظار وکړ، هیله مې درلوده او دعاګانې مې کولې."

'صفر ډوز' لرونکي ماشومان

هغه په هغه وخت کې نه پوهېده، خو کیتو د هغو میلیونونو ماشومانو څخه یو و چې د نړیوالې روغتیا په اصطلاح کې ورته "صفر ډوز ماشوم" ویل کېږي؛ یعنې هغه ماشومان چې هیڅ واکسین یې نه وي ترلاسه کړی.

د دوو کلونو لپاره، هغه د روغتیايي سیسټم له پامه غورځېدلی و او د هغو ناروغیو پر وړاندې بې دفاع و چې نږدې هېرې شوې وې.

بیا، د ۲۰۲۴ کال په پیل کې، د ټولنې یو روغتیايي کارکوونکی له یو پیغام سره راغی. هغې وویل چې یو نوی کمپاین پیل شوی، نوم یې "بېګ کیچ-اپ" دی او دا کټ مټ د کیتو په څېر ماشومانو لپاره دی.

د کوویډ-۱۹ له امله، لږترلږه ۱۲.۳ میلیونه "صفر ډوز" ماشومانو هیڅکله د واکسین یو عادي ډوز هم نه و ترلاسه کړی.

عایشه وایي: "هغوی د واکسین له یخ بکس، مسکا او ستنې سره راغلل. کیتو وژړل، خو ما تر هغه ډېر وژړل؛ ځکه چې د لومړي ځل لپاره یو چا هغه په یاد ساتلی و."

دا احساس اوس په ۳۶ هېوادونو کې د نږدې ۱۸.۳ میلیونه ماشومانو لخوا تجربه شوی، چې ډېری یې په افریقا او اسیا کې دي.

د واکسین د نړیوالې ټولنې (Gavi)، د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) او یونیسف (UNICEF) د ګډې اعلامیې له مخې چې د اپرېل له ۲۴مې تر ۳۰مې د واکسیناسیون د نړیوالې اوونۍ په پیل کې خپره شوه، د ۲۰۲۳ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ د دغه پروګرام له لارې له ۱۰۰ میلیونو څخه ډېر د ژوند ژغورنې واکسینونه ویشل شوي دي.

په دغو ماشومانو کې ۱۲.۳ میلیونه داسې وو چې کله یې هم واکسین نه و کړی، او ۱۵ میلیونه نور داسې وو چې د شري واکسین یې نه و ترلاسه کړی.

د عایشې لپاره دا شمېرې هغه مهال په حقیقت بدلې شوې کله چې کیتو، چې اوس پنځه کلن او له انرژۍ ډک دی، په انګړ کې پرته له ټوخي، بخار یا تبې منډې وهلې؛ هغه تبه چې تېر کال په ګاونډي کلي کې خپره شوې وه.

هغه وایي: "اوس هغه خوندي دی، او دا زما لپاره تر سرو زرو هم ډېر ارزښت لري."

د ناڅاپي بریاوو هیلې

دا پروګرام د یو کړکېچ له امله منځ ته راغی. کله چې کوویډ-۱۹ په ټوله نړۍ کې روغتیايي سیسټمونه ګډوډ کړل، د ماشومانو واکسیناسیون داسې کچې ته راښکته شو چې په تیر نسل کې نه و لیدل شوی.

خو د نورو کمپاینونو برعکس چې یوازې پر نویو زیږېدلو ماشومانو تمرکز کوي، دې پروګرام د ۱ څخه تر ۵ کلونو پورې مشران ماشومان په نښه کړل؛ هغه کسان چې د انتظار په کلونو کې لوړ شوي وو.

پایلې خورا د پام وړ وې. یوازې په اېتوپیا کې، له ۲.۵ میلیونو څخه ډېرو ماشومانو خپل لومړی واکسین ترلاسه کړ. په نایجیریا کې هم ۲ میلیونه ماشومانو ته لومړنی واکسین ورسول شو. دولسو هېوادونو، په شمول د بورکینافاسو، نایجر، سومالیا، تانزانیا او زامبیا، راپور ورکړی چې د خپلو هغو ماشومانو له ۶۰٪ څخه ډېر یې واکسین کړي چې تر اوسه یې واکسین نه و ترلاسه کړی.

مګر د دې شمیرو تر شا د عایشې په څېر کیسې شته؛ او د مامادو دیالو په څېر د یو مشر نرس کیسه چې د نایجر په پلازمېنه نیامي کې په یو ډک کلینیک کې کار کوي. د هغه لپاره، دا پروګرام یو ستومانه کوونکی مګر د امید څخه ډک ورځنی کار و.

مامادو وایي: "د دې پروګرام څخه وړاندې، کله چې به یوه مور له خپل درې کلن ماشوم سره راغله، موږ به ورته ویل: 'بخښنه غواړو، تاسو ناوخته کړې ده.' ځکه پخواني قانون ویل چې واکسین باید تر یو کلنۍ مخکې وشي. نو هغوی به ناهیلي بېرته تلل."

هغه لږ تم کېږي او د کلینیک څخه بهر د میندو او ماشومانو اوږد کتار ته اشاره کوي او وایي: "دې نوښت زموږ روزنه او تګلاره بدله کړه. موږ زده کړل چې هر راغلی ماشوم، پرته له دې چې عمر یې څومره دی، وڅېړو او پوښتنه وکړو: 'ایا دې ماشوم کوم واکسین کړی؟' او بیا مو هغوی ټولو ته واکسین وکړ."

محتاطانه بریاوې

سره له دې بریاوې شته، خو درې نړیوال سازمانونه یو جدي خبرداری ورکوي. د ۲۰۲۴ کال د معلوماتو له مخې، لا هم د نړۍ په کچه د یو کال څخه کم عمر لرونکي شاوخوا ۱۴.۳ میلیونه ماشومان د واکسین له یو ډوز څخه هم بې برخې دي.

همدارنګه په ۲۰۲۴ کال کې په نړۍ کې د شري پېښې شاوخوا ۱۱ میلیونو ته لوړې شوې، او د هغو هېوادونو شمېر چې له لویو ناروغیو سره لاس او ګرېوان دي، د ۲۰۲۱ کال په پرتله درې برابره شوی دی.

د ګاوي (Gavi) اجرایوي مشره، سانیا نښتر وایي: "دې پروګرام وښودله چې کله حکومتونه، همکاران او ټولنې په ګډه کار وکړي، څه کېدای شي. مګر دا یوازې یو پُل دی، منزل نه دی. د واکسین د عادي سیسټم پیاوړتیا د راتلونکي نسلونو د ساتنې ترخپلو غوره لاره ده."

د عایشې موانګي لپاره، دا نړیوال بحثونه لیرې ښکاري. هغه څه چې د هغې لپاره مهم دي، د هغې په خپل کور کې بدلون دی.

هغه وایي: "کیتو تازه ښوونځی پیل کړی دی. هغه له نورو ماشومانو سره لوبې کوي او نور له نرس څخه نه وېرېږي. او زه هم د راتلونکې ناروغۍ له خپرېدو څخه وېره نه لرم."

هغه خپل زوی په غېږ کې نیسي او زیاتوي: "دوی وایي دا کمپاین اوس پای ته رسېدلی، مګر زه هیله لرم چې هغوی موږ بیا هم په یاد وساتي؛ ځکه چې لا هم هلته نور ماشومان شته چې انتظار باسي."