په داسې حال کې چې 'چاویسمو' لا هم پیاوړی دی، د مادورو له نیول کیدو وروسته به د وینزویلا لپاره بل ګام څه وي؟

که څه هم ټرمپ غواړي وینزویلا  د امریکا لخوا "اداره شي"، د موقتې ولسمشرې ډلسي روډریګز په مشرۍ سوسیالیستي مشرتابه د هیواد د دفاع ژمنه کوي.

کمتر له یوې میاشتې وروسته، د ټرمپ ادارې خپلې خبرې په عمل بدلې کړې.

د جنورۍ په ۳ مه، امریکا په وینزویلا کې (پرېکنده هوډ) په نامه پوځي عملیات پیل کړل، چې د ولسمشر نیکولاس مادورو او د هغه د میرمنې سیلیا فلوریس د نیول کیدو او په دغه لاتیني امریکایي هیواد کې چې د نړۍ د تیلو تر ټولو لویې زیرمې لري، د په لسګونو کسانو د وژل کیدو لامل شو.

پر وینزویلا د ټرمپ برید - چې له اونیو پوځي ګواښونو او د مخدره توکو د قاچاق په تور د کښتیو له په نښه کولو وروسته ترسره شو - په ټوله نړۍ کې د خطر زنګونه وهلي، او د امریکا د  دوستانو او دښمنانو دواړو لخوا غندل شوی دی.

د شپې ناوخته ترسره شوي دې عملیاتو ډیری پوښتنې بې ځوابه پریښي دي – د بیلګې په توګه په وینزویلا کې چې مشري نیکولاس مادورو کوله د هغه د نیول کیدو نه وروسته به څه پیښیږي؟ ایا امریکا متحده ایالات به وکولای شي هغه رژیم بدلون چې دوی ورته کار کړی، پلي کړي؟ او د یو خپلواک هیواد پر ټاکل شوي مشر د دې حیرانوونکي برید په وړاندې به د لاتینې امریکا پاتې هیوادونه څه غبرګون وښیي؟

د لاتینې امریکا متخصص او د یارک پوهنتون څیړونکی، الکساندر سټوان، وایي چې په واشنګټن کې له ښو پلانونو سره سره، د وینزویلا سوسیالیستي دولت تر اوسه پورې روغ رمټ دی.

سټوان د تورکیې ملي راډیو تلویزیون  ته وویل: "د سیاسي نظم هغه اصلي برخه چې 'چاویزمو' جوړوي، لاهم ژوندۍ ده او پر وینزویلا حکومت کوي،" هغه چپ اړخې پاپولیسټي سیاسي ایډیالوژۍ ته اشاره وکړه چې د وینزویلا پخواني ولسمشر هوګو چاویز لخوا مشهوره شوه.

چاویزمو، چې په انګلیسي کې چاویزم بلل کیږي، د ټولنیزې هوساینې پروګرامونو، د تیلو سکتور په ګډون د صنعتونو ملي کولو، او د نوي لیبرال اقتصادي سیاستونو سره د سخت مخالفت پلوي کوي.

چاویز د خپلې واکمنۍ پر وړاندې له څو کودتاوو، په شمول په ۲۰۰۲ کال کې د امریکا په ملاتړ له یوې ناکامې پوځي مداخلې، ژوندی پاتې شو.

مادورو، چې پخوا د بس چلوونکی او وروسته د کارګرانو د اتحادیې مشر و، په ۲۰۱۳ کال کې د چاویز ځای ناستی د هیواد د ولسمشر په توګه وټاکل شو.

د مادورو له نیول کیدو وروسته، وینزویلا یو سرغړونکی دریځ غوره کړی، چې مشري یې د هیواد مرستیال ولسمشرې ډلسي روډریګز، چې موقته ولسمشري یې په غاړه اخیستې، او د کورنیو چارو وزیر دیوسدادو کابیلو، چې په کوڅو کې د خلکو د ملاتړ په راجلبولو لیدل شوی، کوي.

ایا چاویزمو به ژوندی پاتې شي؟

کارپوهان په ګوته کوي چې د امریکا متحده ایالاتو لخوا د مادورو له نیول کیدو سره سره، د وینزویلا سوسیالیستي واکمني پر داسې یو بنسټ ولاړه ده چې یوازې د یو مشر نه، بلکې د نورو لخوا ملاتړ کیږي.

وینزویلا د کیوبا او نیکاراګوا په څیر د لاتینې امریکا د سوسیالیستي دولتونو، او د کمونست ګوند تر واک لاندې چین او روسیې په څیر د لویدیځ ضد دولتونو ملاتړ له ځانه سره لري.

سټوان وایي: "کابیلو، روډریګز او د دوی شاوخوا کسان سخت دریځي دي. هغه ټولنیز ځواکونه چې د کاراکاس په کوڅو کې د وسله والو ځواکونو سره په یووالي راوتلي، په هغه اسانۍ خوښ نه دي چې د امریکا متحده ایالاتو امپریالیزم یې د دولت مشر وتښتاوه. همدا اوس، پر حکومت ډیر فشار دی چې د امریکا متحده ایالاتو د غوښتنو په وړاندې مقاومت ته دوام ورکړي."

هغه زیاتوي، په ټولنیزو رسنیو کې، ګڼو چاویستا والیانو هم بهر راوتلي ترڅو تایید کړي چې دوی په خپلو مختلفو ایالتونو کې کنټرول لري.

روډریګز وینزویلایانو ته په یوه تلویزیوني وینا کې وویل: "موږ به هیڅکله بیا د کومې امپراتورۍ مستعمره نه شو،" هغې د لاتینې امریکا د ډیرو برخو، په شمول د تیلو بډایه دولت، اسپانوي استعمار ته اشاره وکړه.

امریکا متحده ایالاتو هم د لاتینې امریکا په ډیرو هیوادونو کې له مکسیکو څخه تر ډومینیکن جمهوریت، کیوبا او په دې وروستیو کې پاناما پورې ډیری پوځي اشغالونه ترسره کړي دي.

د وینزویلا د دفاع وزیر ولادیمیر پاډرینو لوپیز هم له خلکو وغوښتل چې د امریکا متحده ایالاتو د "یرغل" په وړاندې د مقاومت لپاره متحد شي، او "د ازادۍ لپاره د جګړې" مقاومت وکړي.

پداسې حال کې چې ټرمپ ټینګار وکړ چې روډریګز چمتو ده د وینزویلا د تیلو سکتور ته د متحده ایالاتو د لاسرسي او د واشنګټن پلوه حکومت د نصبولو لپاره د هغه غوښتنې ومني، خو سرپرست ولسمشر د مادورو نیولو عملیات "وحشیانه" وبلل، او د امریکایي مشرتابه سره د جوړجاړي هیڅ اراده یې ونه ښوده.

جیمز ای. ماهون جونیر، د ویلیامز کالج د سیاسي علومو پروفیسور او د لاتینې امریکا د سیاستونو کارپوه وړاندوینه کوي: "تر ټولو سخت مقاومت به د کیوبا د پوځي استخباراتو د خلکو، او د دیوسدادو کابیلو د پوځي او ملکي متحدینو لخوا وي. دا به ټول دولت نه وي."

ځینو امریکایي چارواکو ادعا وکړه چې د کیوبا استخباراتو مادورو ته امنیت چمتو کاوه. د مادورو له نیول کیدو وروسته په یوه مرکه کې، ټرمپ ورته وړاندیز وکړ. هغه وویل: "ډیری کیوبایانو خپل ژوند له لاسه ورکړ. دوی د مادورو ساتنه کوله. دا یو ښه اقدام نه و."

خو د جیوپولیټیک شخړو نړیوال کارپوه، ډان سټاینباک، ډاډه نه دی چې ایا د وینزویلا مقاومت د متحده ایالاتو د بشپړ پوځي جبر، دوامداره اعظمي اقتصادي فشار او په سیوري کې د پټو عملیاتو په وړاندې "اغیزناک" ثابتیدای شي.

سټاینباک د تورکیې ملي راډیو تلویزیون نړۍوالې شبکې ته وویل: "لکه څنګه چې د ټرمپ د نوې ملي امنیت ستراتیژۍ څخه څرګندیږي، د لاتینې امریکا ټول هیوادونه اوس د متحده ایالاتو احتمالي منابعو هدفونه دي. په خواشینۍ سره، متحده ایالات هغه د قوانینو پر بنسټ نظم کمزوری کوي چې د استازیتوب ادعا یې کوي."

د سټوان په وینا، د مادورو په تاوتریخوالي سره له منځه وړل کیدای شي د چاویزمو ټیټې رتبې د ټرمپ د اعظمي غوښتنو منلو ته وهڅوي: د تیلو صنعت خصوصي کول او د مخدره توکو له قاچاق سره د وینزویلا د دولت د ادعا شویو اړیکو پای ته رسول.

که څه هم متحده ایالاتو څو پوځي اډې، په شمول د فورټ ټیونا کمپلکس چې د هیواد د دفاع وزارت کوربه دی، په نښه کړې، د تحلیلګرانو په وینا، د ټرمپ اداره - چې له اوږدې مودې راهیسې یې نړۍ ته د سولې راوستلو ژمنه کړې - نه غوښتل چې عملیات یې د یرغل په څیر ښکاره شي. مادورو او د هغه میرمن په فورټ ټیونا کې ونیول شول.

سټوان وایي: "تر هغه چې ټرمپ په دې ډول یرغل ته چمتو نه وي، دا د چاویستا حکومت ته د بیا رغونې لپاره وخت او ځای دواړه ورکوي،" هغه له واشنګټن سره د کاراکاس د جوړجاړي احتمال ته اشاره کوي.

"د وینزویلایانو لپاره، شخړه کنګل پاتې ده. د متحده ایالاتو د امپراتوري فشار او یو داسې سیاسي مشرتابه ترمنځ بند پاتې دي چې تسلیمیدو ته ډیر هڅول کیږي."

پداسې حال کې چې د جوړجاړي احتمال شتون لري، کارپوهان د چاویستا حکومت او د ټرمپ ادارې ترمنځ د تاوتریخوالي د زیاتیدو په صورت کې د کورنۍ جګړې احتمال هم ویني.

ماهون جونیر TRT World ته وویل: "دا د یوې لیږد امکان پرانیزي، مګر د کورنۍ جګړې خطر هم، له ښارونو کې له کوڅه په کوڅه جګړو څخه نیولې تر چاویستا کلیوالو چریکي ډلو پورې."

ایا متحده ایالات وینزویلا چلولی شي؟

د ټرمپ د دې عامه ادعا سره سره چې د اوس لپاره به وینزویلا "چلوي"، کارپوهان په کاراکاس کې د متحده ایالاتو د واکمنۍ پلي کولو یا د ګوډاګي رژیم نصبولو په وړاندې ریښتیني خنډونه ویني. حتی د مادورو ضد ځینې مخالف شخصیتونه هم له دې نظر سره مخالف دي.

د وینزویلا یو مخالف شخصیت او د هیواد د دولتي تیلو شرکت پخواني رییس، پیډرو بوریلي، د کاراکاس د چلولو لپاره د ټرمپ وړاندیز یو "عجیب" نظر وباله، که څه هم هغه د مادورو د نیولو لپاره د متحده ایالاتو د عملیاتو ملاتړ وکړ.

بوریلي په X کې لیکلي: "د 'عجیب' کلمه حتی هغه څه نشي تشریح کولی چې موږ واوریدل،" او د ټرمپ د وینزویلا پلان یې "د نه منلو وړ وضعیت" وباله، او زیاته یې کړه چې که څه هم د هیواد اقتصادي وضعیت خراب دی، "خو دا د بې ځایه غوښتنو په وړاندې د تسلیمیدو په اړه نه ده."

خو حتی ټرمپ د عملیاتو وروسته په خپل مطبوعاتي کنفرانس کې ومنله چې وینزویلا د نوبل د سولې جایزې ګټونکې او د اپوزیسیون مشرې ماریا کورینا ماچادو لخوا نشي چلول کیدای، ځکه چې هغه د خلکو لخوا هیڅ "درناوی" نه لري.

سټوان وایي: "د دې برید د ماهیت په پام کې نیولو سره چې یو چاپه وه او هغه خلک چې د وینزویلا په کنټرول کې پاتې دي لاهم چاویستا دي، موږ باید د وینزویلا د چلولو لپاره د ټرمپ ادعا هغومره جدي ونیسو لکه څنګه چې تاسو د یو ریپر څخه واورئ چې وایي، 'موږ دا کوڅې چلوو'."

اکاډمیک زیاتوي، سره له دې، ټرمپ به بیا هم وکولای شي ووایي "هغه خپل مادورو په لږترلږه وینه تویولو او اعظمي بې رحمۍ سره ترلاسه کړ."

پداسې حال کې چې ماهون د رژیم بدلون "د پخوا په پرتله اوس ډیر احتمال لري" بولي، هغه فکر کوي چې دا مهمه ده چې څوک به د اپوزیسیون مشران لکه اډمونډو ګونزالیز، چې په وروستیو ټاکنو کې یې د مادورو په وړاندې سیالي وکړه، "پر تخت کینوي".

"که چیرې د دوی تر شا هیڅ ځایی پوځي ځواک نه وي، ځکه چې د لیږد پلویان زنداني شوي، جلاوطن شوي، یا په وینزویلا کې د کیوبا د پوځي استخباراتو ځواکونو لخوا په بل ډول ډارول شوي وي؟ ایا دا به د متحده ایالاتو سمندري ځواکونه وي؟"

د وینزویلا د چلولو لپاره د ټرمپ هیلې په نړیواله کچه ډیر ملاتړ نه دی موندلی. فرانسې، چې د لویدیځ متحد دی، د متحده ایالاتو عملیات وغندل، ځکه چې چین د مادورو او د هغه د میرمنې د سمدستي "خوشې کیدو" غوښتنه وکړه. روسیې د متحده ایالاتو عملیات "وسله وال تیری" وبلل، پداسې حال کې چې "د وینزویلا له خلکو سره یې کلک پیوستون" څرګند کړ.

د مکسیکو، برازیل، چیلي، کولمبیا او کیوبا په ګډون ډیری لاتیني امریکایي دولتونو هم پر وینزویلا د متحده ایالاتو برید وغانده.