د اسد له سقوط یو کال وروسته، چین د سوریې په چارو کې لومړني ګامونه اخلي

د نړۍ تر ټولو ستر پرمختیايي تمویلوونکي د نوې سوریې په وړاندې محتاطانه چلند درلود، اړیکې یې ټیټې کچې ته محدودې کړې وې او له ډیپلوماتیکو یا اقتصادي ژمنو یې ډډه کوله. اوس داسې ښکاري چې دغه احتیاطي دوره پای ته رسېږي.

د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د اسد رژیم له سقوط وروسته نږدې یو کال له قصدي احتیاط څخه وروسته، چین د ولسمشر احمد الشرع په مشرۍ د نوي سوري حکومت تود هرکلی کړی دی.

بیجینګ ته د سوریې د بهرنیو چارو وزیر اسعد الشیباني تاریخي سفر یو بدلون په ګوته کړ، چې په دمشق د بیجینګ د مخ پر ودې باور او د اقتصادي پرمختګ لپاره د یوه باوري ملګري په توګه د هغه د وړتیا ښکارندويي کوي.

د چین د بهرنیو چارو وزارت له دې لوړې کچې غونډې وروسته په یوه اعلامیه کې وویل: "چین چمتو دی چې د سوریې په اقتصادي بیارغونه کې په فعاله توګه د ګډون په اړه غور وکړي."

نږدې یو کال لپاره، د نړۍ تر ټولو ستر پرمختیايي تمویلوونکي د نوې سوریې په وړاندې محتاطانه چلند درلود، اړیکې یې ټیټې کچې ته محدودې کړې وې او له مهمو ډیپلوماتیکو یا اقتصادي ژمنو یې ډډه کوله.

اوس داسې ښکاري چې دا احتیاطي دوره پای ته رسېږي، او بیجینګ وايي چې "غوښتونکی" دی له نړیوالو شریکانو سره کار وکړي ترڅو له سوریې سره د ثبات په ترلاسه کولو کې مرسته وکړي.

په انقره کې د منځني ختیځ د مطالعاتو په مرکز (ORSAM) کې د دمشق د مطالعاتو کارپوه، رجب ت. تیکي، TRT World ته وویل چې د دواړو بهرنیو چارو وزیرانو غونډه د سوریې په وړاندې د چین په پالیسۍ کې د یوه پرېکنده بدلون نښه ده.

هغه وایي: "دغه سفر د چین او سوریې په اړیکو کې یو روښانه بدلون ټکی و."

لسیزو فاسدې واکمنۍ او یوې وحشیانه کورنۍ جګړې د سوریې اقتصاد له منځه یوړ، چې د ناخالص کورني تولید (GDP) کچه یې ۲۱ ملیارد ډالرو ته راښکته شوه او تر ۹۰ سلنې ډېر سوریایان د بې وزلۍ تر کرښې لاندې راغلل.

تیکي زیاتوي، بیجینګ پخوا سوریه "له ځانه لرې ساتلې وه"، خو د بهرنیو چارو وزیرانو غونډې د چین هغه لېوالتیا په ډاګه کړه چې له خپل "انتظار او لیدلو" دریځ څخه تېر شي او په تدریجي ډول له نوي سوري مشرتابه سره خپل تعامل ژور کړي.

تیکي وايي: "دغه سفر په حقیقت کې د سوریې د نوي حکومت لومړنی بشپړ سیاسي په رسمیت پېژندل وو،" او یادونه یې وکړه چې دا په نړیواله کچه د دمشق د موقف په پیاوړتیا کې "د پام وړ سمبولیک او عملي وزن" لري.

د شانګهای د نړیوالو مطالعاتو پوهنتون د پاسیفیک انسټیټیوټ څېړونکې، هاني وانګ، TRT World ته وویل چې چین تل له دمشق سره په چلند کې د "سوري په مشرۍ، سوري په مالکیت" اصل ته غاړه ایښې ده.

هغه وایي چې د بهرنیو چارو وزیرانو غونډه "د دواړو هیوادونو ترمنځ د عادي ډیپلوماتیکو اړیکو یوه برخه وه،" چې په ۲۰۲۶ کال کې د ډیپلوماتیکو اړیکو د ۷۰مې کلیزې څخه مخکې د دوه اړخیزو اړیکو د پیاوړتیا لپاره ډیزاین شوې وه.

وانګ استدلال کوي، هغه څه چې ځینې څارونکي یې د بیجینګ په دریځ کې ناڅاپي "بدلون" تعبیروي، یوازې "د چین د دوامداره اصولو متحرک پلي کول دي."

هغه زیاتوي، د چین بهرنۍ پالیسي د "دوام او ثبات" له مخې تعریف شوې، پداسې حال کې چې د سوریې حاکمیت او د هغه د خلکو ارادې ته درناوی کوي.

د کمربند او لارې نوښت لاندې بیارغونه

د امنیتي وضعیت ښه والی او د لویو بندیزونو، په ځانګړې توګه د سیزر قانون بې قید او شرطه لغوه کیدو، په سوریه کې د اقتصادي همکارۍ لپاره مناسبه زمینه برابره کړې ده.

په ۲۰۱۹ کال کې، د سیزر سوریې د ملکي خوندیتوب قانون له لارې، متحده ایالاتو پر هر هغه چا، که سوري وي یا بهرنی، اقتصادي او سفري بندیزونه ولګول چې د اسد د پخواني رژیم له پوځي، استخباراتي، هوايي چلند، یا د انرژۍ تولید سکتورونو سره یې مرسته کړې وي.

په ۲۰۲۲ کال کې، سوریه د چین د کمربند او لارې نوښت (BRI) سره یوځای شوه، چې د زیربناوو د پراختیا یوه لویه پروژه ده او موخه یې د نړیوالو اقتصادي دهلیزونو له لارې شاوخوا ۱۵۰ هیوادونه له بیجینګ سره نښلول دي.

په BRI کې د سوریې ګډون د اسد رژیم پر مهال تر ډېره سمبولیک پاتې شو، ځکه چې د سختې کورنۍ جګړې له امله په نړیواله کچه ګوښه و. خو اوس د BRI غړیتوب د سوریې لپاره ریښتینې هیله لري، ځکه چې دغه جګړه ځپلی هیواد د لویو زیربنايي پرمختګونو په لټه کې دی.

وانګ وايي: "د امنیتي وضعیت له تدریجي ښه والي سره، BRI د سوریې له جګړې وروسته بیارغونې او اقتصادي بیا رغونې لپاره د پام وړ فرصتونه وړاندې کوي."

هغه درې مهمې برخې په ګوته کوي چېرې چې د چین پانګونه حیاتي کیدای شي:

۱. په برېښنا، مخابراتو او ترانسپورت کې د زیربناوو بیارغونه.

۲. د صنعتي پارکونو او د ټکنالوژۍ د شریکولو له لارې د تولیدي ظرفیت همکاري.

۳. په سوداګرۍ، اقتصاد او کلتور کې د تبادلو وده ترڅو اوږدمهاله وده پیاوړې کړي.

تیکي هم دا نظر تاییدوي او وايي چې د بندیزونو لرې کیدو او زیات ثبات ډېر هغه خنډونه له منځه وړي چې پخوا یې چینایي شرکتونه، چې د "سیاسي او قانوني خطرونو" په وړاندې د خپل احتیاط له امله پېژندل کېږي، له پانګونې منع کړي وو.

هغه وايي، د BRI چوکاټ اوس په مهمو سکتورونو لکه انرژي، لویو لارو، ریل شبکو، بندرونو او مخابراتو کې د معنی لرونکې پانګونې زمینه برابروي، چې دا هغه بنسټونه دي چې نوې سوریه ورته د خدماتو د بیا پیل او د خپل اقتصاد د بیا ژوندي کولو لپاره اړتیا لري.

د نړیوال بانک لخوا د بیارغونې لګښتونه شاوخوا ۲۱۶ ملیارد ډالره اټکل شوي، چې د چین ثابتې تجربې له جګړې وروسته بیارغونه کې ځانګړې ارزښت لري.

تیکي یادونه کوي، د لویدیځ له شرطي ماډلونو خلاف، د چین پانګونه د دولتونو ترمنځ همکارۍ، سوداګریزې وړتیا، او په کورنیو سیاسي مسلو کې نه مداخلې ته لومړیتوب ورکوي.

نړیوال لوبغاړي ډګر ته راوځي

د اقتصادي همکارۍ د زیاتوالي لپاره د خپلې لېوالتیا په ښودلو سره، چین له نورو نړیوالو شریکانو سره یوځای کیږي ترڅو له سوریې سره مرسته وکړي چې بېرته پر خپلو پښو ودرېږي.

د تورکیې په څېر سیمه ییز ځواکونه لا دمخه د لویو زیربنايي پروژو لپاره پراخه مرستې کوي. نړیوالو مالي موسسو هم د سوریې د اقتصاد له مړینې څخه د راګرځولو لپاره د خپلې ونډې اخیستو ته لېوالتیا ښودلې ده.

د پیسو نړیوال صندوق (IMF) یوه پلاوي د جون په میاشت کې له دمشق څخه لیدنه وکړه، چې دا له ۲۰۰۹ کال راهیسې د دغه واشنګټن میشت نړیوال پور ورکوونکي لومړۍ لیدنه وه.

په ورته وخت کې، د سوریې نوي حکومت نړیوال رسمیت ترلاسه کړی، چې الشرع د متحده ایالاتو له ولسمشر ډونالډ ټرمپ سره لیدلي او په نیویارک کې یې د ملګرو ملتونو عمومي غونډې ته وینا کړې ده.

سوریه بالاخره له هغو سختو بندیزونو څخه تېره شوې چې له نړۍ سره یې د سوداګرۍ وړتیا محدوده کړې وه. تیکي د پاتې بندیزونو د لرې کولو په اړه د ملګرو ملتونو په رایه اچونه کې د چین وروستۍ بې طرفۍ ته د نوي سوري مشرتابه په وړاندې د "ښه نیت یوه معنی لرونکې اشاره" په توګه ګوري.

هغه وايي: "په نړیوالو غونډو کې د سوریې د حاکمیت د ملاتړ او د اندېښنو د راپورته کولو لپاره د چین لېوالتیا، دمشق ته د اسراییلو د زیات شوي تېري په وړاندې یو اضافي سیاسي ملاتړ ورکوي."