په تورکیه کې د ناټو له وروستۍ سرمشریزې ۲۲ کاله وروسته، امنیتي وضعیت په بشپړه توګه بدل شوی دی. د اروپا امنیت اوس تر بل هر وخت ډېر په انقرې پورې تړلی دی.

د جولای په ۷مه او ۸مه به د نړۍ د تر ټولو مهم دفاعي ایتلاف (ناټو) د هېوادونو مشران د تورکیې په پلازمېنه انقره کې راټول شي، ترڅو د ناټو د راتلونکي او د یورو-اټلانټیک امنیتي جوړښت په اړه بحث وکړي.

په وروستیو کلونو کې د جرمني، اروپا او تورکیې ترمنځ اړیکو ډېرې لوړې او ژورې لیدلې دي. د کلونو لپاره په اروپا او جرمني کې د تورکیې په وړاندې یو ډول احتیاطي چلند موجود و. دا د ولسمشر اردوغان په "ون مینیټ" (یوه دقیقه) وینا، د ۲۰۱۶ کال د جولای د ۱۵مې له ناکامې کودتا وروسته د اروپایي شریکانو دریځ، د جرمني په پارلمان کې د "ارمني پرېکړه لیک"، له اینجرلیک اډې څخه د جرمني ځواکونو وتلو او د وسلو بندیزونو کې په ښکاره توګه لیدل کېده.

خو په نننۍ چټکه بدلېدونکې نړۍ کې، نور په پخوانیو بڼو تکیه کول بسنه نه کوي. امریکا له اروپا څخه د وتلو په حال کې ده، ناټو د ځواک د نوي توازن په لټه کې ده او د انرژۍ رسول، په ځانګړې توګه د اروپا لپاره، خورا نازک شوي دي. په داسې یو کثیر القطبي  نړۍ کې جرمني د باوري شریکانو له پوښتنې سره مخ دی.

په داسې یو حالت کې، تورکیه د پام مرکز ګرځي: د ناټو یو غړی چې د دغه ایتلاف دویم لوی پوځ لري او په تېرو دوو لسیزو کې یې د پام وړ ستراتیژیک، اقتصادي او ټیکنالوژیک بدلون موندلی دی. د تورکیې جغرافیایي موقعیت دا هېواد د انرژۍ او لوژستیک په یو طبیعي مرکز بدل کړی دی.

ترکیه د وسلو په یو ځواک بدلېدو په لاره کې
د ناټو عمومي منشي 'مارک روټه' د اپرېل په پای کې انقرې ته له سفر وروسته دا موضوع په ښه توګه خلاصه کړه: "موږ کولی شو له هغه څه چې ترکیه یې دلته ترسره کوي، ډېر څه زده کړو." پیغام روښانه و: له تورکیې پرته به د اروپا امنیتي جوړښت په اوږد مهال کې په بشپړه توګه کار ونکړي.

د تورکیې دفاعي صنعت په تېرو دوو لسیزو کې بې ساري پرمختګ کړی؛ صادرات یې په ۲۰۰۲ کال کې له ۲۴۸ میلیون ډالرو څخه تېر کال ۱۰ میلیارد ډالرو ته لوړ شول. د سیپري (SIPRI) د معلوماتو له مخې، تورکیه د وسلو له واردونکي هېواد څخه د نړۍ یوولسم لوی صادرونکي هېواد ته بدله شوې ده. یوازې د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۵ کلونو ترمنځ د تورکیې د وسلو صادرات ۱۲۲ سلنه زیات شوي دي.

سربېره پردې، هغه څه چې د ۲۰۲۶ کال په مۍ میاشت کې په استانبول کې د 'ساها اکسپو' (SAHA Expo) په نندارتون کې وښودل شول، د نړۍ د نظامي کارپوهانو پام یې ځان ته واړوه: د 'یولدرم خان' براعظم ویشتونکی بالستیک توغندی، د 'قآن' (KAAN) هایپرسونیک جنګي الوتکه، د بایکر ډرون بېړۍ او د 'ټي سي جي اناتولو' (TCG Anadolu) لویه جنګي کښتۍ.

راپورونه وايي چې د جرمني حکومت هم د تورکیې د 'یولدرم خان' بالستیک توغندیو (چې تر ۶۰۰۰ کیلومتره واټن ولي) او د 'تایفون بلاک-۴' هایپرسونیک توغندیو په پېرلو غور کوي. دا یو داسې پرمختګ دی چې څو کاله وړاندې یې تصور هم نه کېده.

د امریکا وتل او د تورکیې ستراتیژیک رول
په اروپا کې د امریکا د نظامي شتون کمېدل، چې له کلونو راهیسې پیل شوي او اوس ګړندي شوي، په ټوله وچه کې اندېښنې راپارولې دي. اوس مهال په جرمني کې ۳۵,۰۰۰ امریکایي سرتېري مېشت دي، خو تمه ده چې زرګونه نور به یې په راتلونکو میاشتو کې وځي. د 'نیویارک ټایمز' په وینا، د جنګي الوتکو شمېر به هم یو په دریمه برخه کم شي.

دا وضعیت به د ناټو پام نور هم خپلې سویلي ګاونډۍ (تورکیې) ته واړوي. ترکیه یو له هغو لږو هېوادونو دی چې په اوسنیو کړکېچنو سیمو کې فعال شتون لري؛ د روسیې او اوکراین ترمنځ منځګړیتوب کوي، د غلې دانې تړون یې اسانه کړ، د بندیانو تبادله یې تنظیم کړه او د قفقاز څخه تر مدیترانې پورې د ثبات یو لنګر دی. حتی په افریقا کې د تورکیې سوله ساتي ماموریتونه د پام وړ دي. تورکیې د پردې تر شا د امریکا، اسرائیل او ایران ترمنځ د جګړې په پای ته رسولو کې هم د یو هوښیار منځګړي په توګه کار وکړ.

په انقره کې د جرمني پخواني سفیر 'مارټین ایرډمن' ویلي چې د تورکیې ولسمشر او د هغه هېواد ځانونه "د ناټو د نه بدلېدونکو شریکانو" په توګه ثابت کړي دي. هغه 'شپیګل' مجلې ته ویلي: "ترکیه د یوې بې ثباته سیمې د خطرونو په وړاندې د اروپا لپاره یو دفاعي دېوال  دی."

ترکیه یو ستراتیژیک توازن ساتونکی دی: دا یوازینی لوېدیځ هېواد دی چې پر روسیې یې بندیزونه ونه منل ترڅو د خبرو اترو لاره خلاصه وساتي، خو په ورته وخت کې یې اوکراین ته وسلې ورکړې.

د انرژۍ په برخه کې نوي فرصتونه
د تورکیې ارزښت یوازې په دفاعي چارو کې نه دی. ګڼ شمېر پایپ لاینونه د تورکیې له لارې اروپا ته له بېلابېلو سیمو ګاز رسوي، چې پر روسیې د اروپا تکیه کموي. انقرې ناټو ته وړاندیز کړی چې د خپلې خاورې له لارې بلغاریا او رومانیا ته د نظامي تېلو یو پایپ لاین جوړ کړي، چې دا لاره د نورو بدیلونو په پرتله پنځه برابره ارزانه ده.

د جرمني د اقتصاد او انرژۍ وزیرې 'کاترینا رایشي' انقرې ته د خپل سفر پر مهال وویل: "ترکیه نه یوازې یو باوري شریک دی، بلکې په ښکاره ډول د انرژۍ په سکتور کې پر وده تمرکز لري." ترکیه پلان لري چې تر ۲۰۳۵ کال پورې په نوې کېدونکې انرژۍ کې ۸۰ ملیارده یورو پانګونه وکړي.

پایله
د ۲۲ کاله وړاندې په پرتله اوس نړیوال وضعیت په بشپړه توګه بدل شوی دی. د اروپا د امنیت لپاره د تورکیې ستراتیژیک اهمیت تر بل هر وخت ډېر دی. د انقرې سرمشریزه به په اصل کې د روسیې په وړاندې له اوکراین سره په مرستو کې د تورکیې پر لا نږدې یوځای کېدو تمرکز وکړي.

اروپا باید خپلې پخوانۍ اندېښنې یوې خواته کړي او خپل ترکي شریک د یورو-اټلانټیک امنیت د یوې نه بېلېدونکې ستنې په توګه وپېژني. اروپا تورکیې ته اړتیا لري او ترکیه اروپا ته. که دا یوځای کېدل بریالي شي، دا به نه یوازې ناټو پیاوړې کړي، بلکې اړیکې به په یو نوي بنسټ ودروي. په انقره کې د ناټو سرمشریزه کېدای شي د یوې نوې دورې پیل وي، یا د یو بل له لاسه وتلي فرصت په توګه پاتې شي. دا به لویه تېروتنه وي چې دغه چانس له لاسه ورکړل شي.