د تورکیې د بهرنیو چارو وزیر هاکان فیدان څرګنده کړې چې د تورکیې، سعودي عربستان او پاکستان ترمنځ په مکه کې لاسلیک شوی دفاعي تړون له تخنیکي پلوه د ناټو د ۵مې مادې (ډله ییزې دفاع) له مادې سره برابر دی، خو یو مهم توپیر لري: دا تړون هیڅ کوم ګډ دښمن نه نوموي او کوم ځانګړی هېواد نه په نښه کوي.
فیدان د شنبې په ورځ له اناتولو خبري اژانس سره په یوه ځانګړې مرکه کې د دې تاریخي درې اړخیز تړون په اړه خورا مفصل معلومات ورکړل او دا یې په سیمه کې د مخ پر زیاتیدونکي بې ثباتۍ په وړاندې یو اړین ځواب وباله.
فیدان وویل: "د مکې دفاعي تړون له تخنیکي پلوه د ناټو د ۵مې مادې په څېر دی،" چې مقصد ترې د ناټو د ډله ییزې دفاع هغه ماده ده چې پر یوه غړي برید د ټولو غړو پر وړاندې برید ګڼي.
فیدان وویل: "دا تړون کوم ځانګړی ګډ ګواښ نه په ګوته کوي،" هغه زیاته کړه چې درې واړه هېوادونه د دې ګډ پوهاوي پر بنسټ تړون ته داخل شوي چې د سیمې ژوره بې ثباتي یو منظم ډله ییز دفاعي چوکاټ ته اړتیا لري.
نه هدف شته، نه تېری
فیدان ټینګار وکړ چې دا اتحاد په ماهیت کې دفاعي دی او نه په خپلو هیلو او نه هم په پلانونو کې پراختیا غوښتونکی دی. هغه وویل: "تر هغه چې کوم هېواد پر غړو هېوادونو برید ونه کړي، هیڅ هېواد زموږ هدف نه دی." هغه پدې سره د ډله ییزې ځان-دفاع او بریدګر نظامي دریځ ترمنځ روښانه کرښه کش کړه.
هغه دا هم وویل چې د درې واړو لاسلیک کوونکو هېوادونو خوی او خصلت دا اتحاد په طبیعي ډول د سیمې لپاره بې خطره کوي. فیدان وویل: "ترکیه، سعودي عربستان او پاکستان پراختیا غوښتونکي هېوادونه نه دي،" او پدې سره یې اشاره وکړه چې دا تړون د امنیت او ثبات د برابرولو لپاره ډیزاین شوی - نه د ځواک ښودلو یا ځمکنیو غوښتنو لپاره.
ولې اوس؟
د بهرنیو چارو وزیر وویل چې دا تړون د یوې رښتونې ستراتیژیکې اړتیا له مخې رامنځته شوی: دا درک چې منځنی ختیځ او شاوخوا سیمه یې د یوې خطرناکې او دوامداره بې ثباتۍ دورې ته داخله شوې چې د لویو سیمه ییزو قدرتونو لخوا همغږۍ ته اړتیا لري.
دا درې اړخیزه ډله د اسلامي نړۍ درې خورا مهم نظامي او اقتصادي قدرتونه سره یوځای کوي: ترکیه چې د ناټو غړې ده او په دې اتحاد کې یو له سترو پوځونو څخه لري؛ سعودي عربستان چې په عربي نړۍ کې ترټولو زیات نظامي لګښت کوي؛ او پاکستان چې یو اټومي ځواک دی او په آسیا کې یو له سترو ولاړو پوځونو څخه لري.
د ولسمشر لیدلوری
فیدان دا هم وویل چې د تورکیې د ولسمشر رجب طیب اردوغان لیدلوری دا دی چې د مکې ګډ دفاعي تړون له ۳ هیوادونو څخه نور هم پراخ کړي او که اړتیا وي، ټول هیوادونه د دې چوکاټ لاندې راولي.
د تړون راتلونکې پراختیا ته په یو مهم اشارې سره، فیدان وویل چې هغه باور لري مصر به په راتلونکي پړاو کې له دې تړون سره یوځای شي. فیدان وویل چې د مکې تړون په سیمه کې د تلپاتې ثبات په لور یو مهم ګام دی، کوم چې د عثماني خلافت له وتلو راهیسې له بې ثباتۍ سره مخ ده.
روسیه - اوکراین
د روسیې او اوکراین د جګړې په اړه فیدان وویل کله چې د فرسایشي جګړې لمن له لومړۍ کرښې اخوا وغځیږي، نو شخړه د ملي بقا مسله ګرځي. هغه وویل: "کله چې جګړه له لومړۍ کرښې اخوا ورسیږي، نو بیا مسله دا وي چې ایا یو ملت به خپل شتون ته دوام ورکړي که نه. بيا تاسو له هرې هغې وسیلې کار اخلئ چې په واک کې یې لرئ."
قبرس
د قبرس ټاپو په اړه، فیدان وویل چې ترکیه د قبرس یوناني اداره د یو دولت په توګه نه پیژني او ټینګار یې وکړ چې د قبرسي ترکانو حقونو ته باید درناوی وشي. هغه وویل: "موږ یوناني اړخ د یو دولت په توګه نه پیژنو. که تاسو د قبرسي ترکانو حقونه نه پیژنئ، نو زه ستاسو دولتوالي نه پیژنم. تاسو هغه دولت نه یاست چې په ۱۹۶۰ کې جوړ شوی و." فیدان دا هم وویل چې په قبرس کې سوله او ثبات د ترکي سرتیرو د شتون له امله دی.
اسرائیل
د اسرائیلو په اړه فیدان څرګند و او په غزه کې د هغوی د چلند په پایله کې یې د اسرائیلو د مخ پر زیاتیدونکي نړیوال سیاسي انزوا د دوام او ژوریدو غوښتنه وکړه. هغه وویل: "د اسرائیلو نړیواله سیاسي انزوا باید بې له ځنډه دوام ومومي." دا پدې مانا ده چې انقره د تل ابیب په وړاندې د خپل دریځ نرمولو اراده نه لري او د نړیوال حساب ورکونې لپاره به فشار ته دوام ورکړي. پدې برخه کې هغه وویل چې دا هغه څه دي چې اسرائیل ترې تر ټولو زیات ویره لري.
