هاکان فیدان د ایران د اوږدېدونکې جګړې د مخ پر زیاتېدونکو خطرونو او د خلیج هیوادونو اندېښنو ، په جګړه کې د نه ګډون لېوالتیا او د امریکا او اسرائیل ترمنځ احتمالي اختلافاتو ته اشاره وکړه.
د تورکیې د بهرنیو چارو وزیر هاکان فیدان ویلي، د خلیج هیوادونو خبرداری ورکړی چې که د ایران جګړه دوام وکړي، دوی ممکن اقدام کولو ته اړ شي. نوموړي دغې مخ پر زیاتېدونکې اندېښنې ته اشاره وکړه چې دا شخړه کیدای شي په یوه پراخ سیمه ییز بحران بدله شي.
فیدان چې سعودي عربستان، قطر او متحده عربي اماراتو ته یې د یوه سیمه ییز سفر وروسته د شنبې په ورځ په انقره کې خبریالانو ته خبرې کولې، وویل هغه چارواکو چې ده ورسره لیدلي د ریاض د خبرو په ګډون په دې باور دي چې جګړه به دوه یا درې اونۍ نوره هم دوام وکړي، او د خطر کچه په پرله پسې ډول مخ په لوړېدو ده.
هغه وویل، د خلیج هیوادونو له پیل څخه دا روښانه کړې چې دوی به اجازه ورنکړي چې هوايي حریم یا پوځي اډې یې د ایران پر ضد وکارول شي او دوی به د جګړې برخه نه شي.
په ورته وخت کې، هغوی پر ایران تور پورې کړی چې په قصدي توګه نه یوازې پوځي تاسیسات، بلکې ملکي بنسټونه او اقتصادي شتمنۍ هم په نښه کوي.
'جګړه ممکن نوره هم اوږده شي'
فیدان خبرداری ورکړ چې د شخړې مسیر ممکن نور هم بدل شي، او د امریکا او اسرائیل ترمنځ د اختلاف نښو ته یې اشاره وکړه.
هغه وویل: "اسرائیل به هڅه وکړي چې پر امریکا اغېز وکړي او په نږدې راتلونکي کې به د اوربند یا سولې د ټینګښت مخه ونیسي. دا ارزونه مخ په ډېرېدو ده چې د امریکا او اسرائیل لومړني دریځونه له یو بل څخه لرې کیږي. دا په خپل وار سره د یوې اوږدې جګړې لامل کیدای شي."
هغه زیاته کړه چې د جګړې د دوام پر مهال خبرې اترې ناشونې ښکاري، خو یوه احتمالي لاره یې په ګوته کړه: یو لنډمهاله اوربند چې کولی شي د خبرو لپاره فضا رامنځته کړي، په داسې حال کې چې که ډیپلوماسي ناکامه شي، بیا هم د جګړې د بیا پیل اختیار پرانیستی پاتې شي.
فیدان وویل: "اسرائیل ممکن د جګړې د امکان تر حده د اوږدولو پالیسي غوره کړي ترڅو ایران ته ډېر زیان ورسوي." هغه استدلال وکړ چې اصلي خنډ د جګړې د پای ته رسولو لپاره د پلانونو نشتوالی نه دی، بلکې سولې ته د لېوالتیا نشتوالی دی.
د ریاض خبرې د 'ګډ تفاهم' په لټه کې
فیدان وویل، د مارچ د ۱۹مې نېټې په غونډه کې په ریاض کې هغه سیمه ییز هیوادونه راټول شوي وو چې د جګړې له امله په مستقیم یا غیر مستقیم ډول اغېزمن شوي وو، او موخه یې د وضعیت په اړه د یوې ګډې ارزونې رامنځته کول وو.
هغه وویل: "دا غونډه د سیمه ییزو هیوادونو د ارزونو د راټولولو لپاره جوړه شوې وه... موخه یې د ګډ تفاهم د موندلو هڅه وه." نوموړي زیاته کړه چې ګډونوالو د وضعیت پر بیړني حالت ټینګار وکړ.
هغه یادونه وکړه چې که څه هم غونډه اساساً د ایران پر کړنو متمرکزه وه، خو تورکیې ډاډ ترلاسه کړ چې د اسرائیل د رول په اړه اندېښنې، په ځانګړې توګه د هغه څه په اړه چې انقره یې پراختیا غوښتونکې پالیسۍ ګڼي، هم په ګډه اعلامیه کې منعکس شي.
له جګړې وروسته بدلونونه او د تورکیې رول
فیدان راتلونکي ته په اشارې وویل چې دا جګړه کولی شي د سیمې وضعیت ته نوې بڼه ورکړي، او د خلیج هیوادونه ممکن خپلې دفاعي ستراتیژۍ له سره وڅېړي او له ایران څخه روښانه توقعات وټاکي.
هغه وړاندیز وکړ چې که له جګړې وروسته شرایط برابر شي، تمرکز به اقتصادي همکاریو ته واوړي - په داسې حال کې چې ایران پخپله ممکن په خلیج کې د امریکا د پوځي شتون په اړه غوښتنې مطرح کړي.
فیدان دا هم وویل چې د دې بحران پر مهال د تورکیې دریځ پیاوړی شوی، او د انقرې پر ثابت دریځ یې ټینګار وکړ.
هغه وویل: "موږ له پیل څخه کوم مبهم دریځ نه دی غوره کړی. هرڅوک ویني چې موږ ټولو خواوو ته په روښانه توګه ویلي چې څه شی ناسم دي." نوموړي زیاته کړه چې تورکیې هم د اسرائیل د پوځي اقداماتو او هم د جګړې د خپرولو لپاره د ایران د هڅو مخالفت کړی دی.
هغه ټینګار وکړ چې انقره نه غواړي دا شخړه په یوه اوږدمهاله سیمه ییزه جګړه بدله شي او د دې د پای ته رسولو لپاره به د ټولو ډیپلوماتیکو لارو کارولو ته دوام ورکړي.
