د تورکیې، پاکستان او سعودي عربستان ترمنځ لاسلیک شوی د مکې تړون په سیاسي، نظامي، اقتصادي او ستراتیژیکو برخو کې د یوې نوې دورې په مانا دی.
د وروستیو کلونو شاید یو له خورا حساسه لاسلیکونو څخه په مکه کې وشو... د تورکیې، پاکستان او سعودي عربستان ترمنځ دفاعي اتحاد لاسلیک شو. که څه هم د دې تړون نوم 'دفاعي' دی او په لومړي سر کې نظامي مسایل ذهن ته راځي، خو په حقیقت کې دا همکاري په خورا پراخه جغرافیه کې خورا مهمې پایلې لرلی شي.
البته په دې ځای کې یو له اساسي ټکو څخه چې باید ورباندې ټینګار وشي، دا دی چې دا درې واړه هېوادونه ځانګړې ځانګړتیاوې لري.
تورکیه په دې درې واړو کې د دفاعي صنعت، د نوي نسل د جنګي لارښوونو (ډوکټرین) او په دې پوهیدو کې چې 'څه باید وشي او څنګه' مخکښه ده.
سعودي عربستان بیا د دې درې واړو ترمنځ له مالي پلوه ترټولو ځواکمن غړی دی. خورا پراخ مالي امکانات د هغو کارونو د 'چټکتیا' لپاره حیاتي دي چې د مکې اداره (سعودي) پکې شامله وي.
پاکستان بیا د اسلامي نړۍ یوازینی غړی دی چې اټومي ځواک لري. همدارنګه د ۲۵۰ ملیونو څخه د زیات نفوس په لرلو سره د دې اتحاد ترټولو ګڼ نفوسه هېواد دی.
موږ باید د مکې له تړون څخه څه پوه شو؟
دې پوښتنې ته له ځواب ورکولو مخکې، اړینه ده چې اوسنی انځور په ښه توګه درک کړو. د روسیې او اوکراین د جګړې له امله، اروپا له دویمې نړیوالې جګړې راهیسې خپل ترټولو ګډوډ پړاو څخه تیریږي. د اروپایي ټولنې راتلونکی ناڅرګند دی.
د منځني ختیځ د دوزخ کولو په موخه د اسرائیلو اشغالګر ذهنیت، او ټولې خلیجي سیمې ته د اور د لمبو د غځولو په څیر د ایران اوسني فعالیتونه ټولو ته معلوم دي.
بل خوا په آسیا-پاسفیک کې هم حالات مخ په ګرمیدو دي. له تایوان سره د چین مبارزه او د چین پر وړاندې د امریکا د سملاسي ګامونو پورته کولو هیله دا بهیر نور هم پېچلی کوي. سیمه ییزې نښتې، کډوالۍ، دودیزې جګړې، سایبري بریدونه او هایبرېډ ګواښونه شاید تر بل هر وخت ډیر شدید شوي وي.
د ورځې په پای کې، هرڅوک په یو ډول هڅه کوي چې له دې نوې دورې سره ځان برابر کړي، خپل دریځ پیاوړی کړي او خپله خوا معلومه کړي. همدا لامل دی چې د تورکیې، سعودي عربستان او پاکستان ترمنځ لاسلیک شوی تړون په دې برخه کې خورا اهمیت پیدا کوي.
د دریو هېوادونو لاسلیک به یوه پراخه جغرافیه اغیزمنه کړي
د نجم الدین اربکان پوهنتون د استاد، ډاکټر ګوخان چینکارا په وینا، د دې اتحاد یو له مهمو پایلو څخه به 'ګډې همکارۍ' وي. هغه وايي چې سعودي عربستان په دې برخه کې د خپل مالي ځواک له لارې مخکې کیدای شي او په ځانګړې توګه په نظامي پروژو کې خورا چټکتیا راتللی شي. په دې برخه کې د دفاعي صنعت په برخه کې د انقرې مخکښ دریځ خورا ارزښتمن دی. چینکارا یادونه کوي چې په ځینو حساسو پروژو کې به د پرمختګ بهیر ډیر ګړندی شي.
خو د سعودي یوازینۍ ځانګړتیا مالي ځواک نه دی. چینکارا ټینګار کوي چې سعودیان په سیمه کې د امریکا لپاره ترټولو ستراتیژیک ملګري دي.
د پاکستان په اړه هغه لومړی اټومي ځواک ته اشاره کوي، خو دا هم وايي چې د اسلام آباد اداره په ځانګړې توګه د هوایي ځواک په برخه کې په خورا ښه موقف کې ده.
چینکارا په دې باور دی چې په سوریه، عراق او ختیځه مدیترانه کې د تورکیې نفوذ، په خلیج او منځني ختیځ کې د سعودي ځواک او په خپله سیمه کې د پاکستان رول باید یوځای وڅیړل شي. له همدې امله د دې دریو هیوادونو لاسلیک به په ډیره پراخه سیمه کې اغیز ولري.
چینکارا په دې برخه کې زیاتوي: "په راتلونکي کې ښايي د مصر او قطر په ګډون نور هیوادونه هم وغواړي له دې اتحاد سره یوځای شي. په ځانګړې توګه کله چې د ایران او یمن مسله دومره جدي او دردونکې وي... دا به زما لپاره د حیرانتیا خبره نه وي که دا درې اړخیز اتحاد د یمن په اړه یو عملي ګام پورته کړي."
امریکا او اسرائیل به د مکې تړون ته څنګه وګوري؟
د مکې تړون په اړه یو بل مهم ټکی دا دی چې امریکا او اسرائیل به دې نوي بهیر ته څه غبرګون وښيي...
ګوخان چینکارا لومړی د امریکا اړخ څیړي. هغه وایي چې واشنګټن له تورکیې سره په خورا ګرمو او اغیزمنو اړیکو کې دی او له سعودي سره هم ډیر نږدې دی. پردې سربیره، امریکا د اسرائیلو د تیري له امله نشي کولی خپل پام نورو سیمو ته واړوي.
چینکارا د دې نظر ملاتړ کوي چې دا تړون به د امریکا لخوا مثبت وګڼل شي او حتی ملاتړ به یې وشي. همدارنګه هغه وایي چې دا نوی اتحاد کولی شي په یو ډول پر ایران هم اغیز وکړي، چې دا بیا د امریکا په ګټه دی.
خو نسل وژونکی اسرائیل شاید د مکې تړون یو له ترټولو لویو بایلونکو څخه وي... تل ابیب به خامخا د دې دریو هیوادونو په یوځای لیدلو ناخوښه وي چې کولی شي د یو بلاک په توګه عمل وکړي.
چینکارا په ګوته کوي چې اسرائیل ممکن دا په کورني سیاست کې د داسې یوې نعرې په توګه وکاروي چې "زموږ پر وړاندې اتحاد جوړیږي." خو د اسرائیلو اپوزیسیون به د داسې خبرو اجازه ورنکړي ځکه دوی هم پوهیږي چې باید له نورو هیوادونو سره د جوړجاړي لار خپله کړي.
په پای کې، چینکارا ټینګار کوي چې که څه هم دا اتحاد په نظامي مسایلو څرخي، خو دا به د خبرو اترو یو خورا لوی ځواک وي او د اقتصادي پراختیا، سیمه ییزې سولې او پراخې همکارۍ په څیر برخو کې به خورا ستراتیژیکې پایلې ولري.
