د تورکیې د بهرنیو چارو وزیر فیدان وویل منځنی ختیځ خپل ټول شموله امنیتي تړون ته اړتیا لري.

د تورکیې د بهرنیو چارو وزیر فیدان وویل منځنی ختیځ خپل ټول شموله امنیتي تړون ته اړتیا لري.

د تورکیې لوړپوړي ډیپلومات وایي، د انقرې اوسنی دریځ دا دی چې په غزه کې د سولې روانې پروسې سره د مرستې لپاره هرڅه وکړي، که هغه بشري، پوځي او یا سیاسي بڼه ولري.

د تورکیې د بهرنیو چارو وزیر هاکان فیدان ویلي دي چې منځنی ختیځ د ډارولو پر ځای، پر متقابل باور ولاړو امنیتي ترتیباتو ته اړتیا لري. هغه ټینګار کړی چې دایمي ثبات یوازې د هر ځواک له واکمنۍ پرته، د ټول شموله سیمه ییزې همکارۍ له لارې ترلاسه کیدای شي.

د پنجشنبې په ورځ له الجزیرې سره په یوه خپره شوې مرکه کې، فیدان وویل چې د خلیج هیوادونو ترمنځ په امنیت کې د همکارۍ اصلي مسله په سیمه کې "د دولتونو ترمنځ د باور نشتوالی" دی.

فیدان د اروپايي ټولنې سره د پرتله کولو په ترڅ کې وویل چې سیمه ییز هیوادونه هم کولی شي په مسؤلیت سره سره راټول شي.

"وګورئ چې اروپايي ټولنې څنګه وکولای شول له پیل څخه تر نن پورې ځان جوړ کړي. ولې موږ نه؟"

د سعودي عربستان او پاکستان د دفاعي تړون او د تورکیې د احتمالي ګډون په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې، فیدان وویل: "په سیمه کې هر تړون باید ډیر ټول شموله وي،" او زیاته یې کړه چې که پر دې اصولو جوړ شي، نو پراخه سیمه ییزه همکاري به تعقیب شي.

فیدان وویل: "هیڅ واکمني نه، نه د تورکیې واکمني، نه د عربو واکمني، نه د فارس واکمني، او نه کومه بله واکمني."

د سوریې اوربند

د سوریې په اړه، هغه وویل چې ترکیه په سوریه کې د اوربند پروسې د اسانولو لپاره خپله پوره هڅه کوي.

"اوربند ټینګ دی، او دا امریکایي ځواکونو ته اجازه ورکوي چې د داعش بندیان له سوریې څخه عراق ته ولیږدوي. دا یو مهم پرمختګ دی، او هرڅوک باید مرسته وکړي."

هغه زیاته کړه چې ترکیه د امریکا سره یوځای د دې پروسې د اسانولو لپاره خپله پوره هڅه کوي، او ټینګار یې وکړ چې د اوربند د ړنګیدو د مخنیوي لپاره د اړوندو خواوو ترمنځ همغږي خورا مهمه ده.

فیدان وویل چې د سوریې د حکومت او YPG ترهګرې ډلې ترمنځ تفاهم په اصولو کې مهم دی، او یادونه یې وکړه چې ترکیه د هغو تړونونو ملاتړ کوي چې د ثبات سره مرسته کوي، په دې شرط چې د هغې ملي امنیتي اندیښنو ته درناوی وشي.

فیدان وویل: "هر هغه تفاهم چې خواوې یې کوي، موږ یې ملاتړ کوو ځکه تر هغه چې دوی په ځینو اصولو موافق وي، دا د ملاتړ وړ دی."

هغه وویل، سره له دې چې انقره د تورکیې د ملي امنیتي ګټو په اړه خپلې اندیښنې او سره کرښې لري، "کله چې د دمشق حکومت له YPG سره په یوه تړون کې ښکیل شي، دا معمولا په پام کې نیول کیږي."

YPG ترهګره ډله

فیدان وویل چې YPG ترهګره ډله په اصل کې په سوریه کې د PKK یوه څانګه ده، او دا ترهګره ډله په څلورو هیوادونو کې څلور څانګې لري: سوریه، عراق، ایران او تورکیه.

"په سوریه کې، موږ څه غواړو: موږ د سوریې کردانو ته ارزښت ورکوو، او دوی باید په عادلانه توګه چلند وشي. خو PKK ډیری خلک استخدام او متحرک کړي او د YPG سره یوځای یې په سوریه کې ځای پرځای کړي دي. دا غیر سوریایان دي چې یوازینۍ موخه یې د تورکیې ملي امنیتي ګټو ته زیان رسول دي، او موږ غواړو چې دا پای ته ورسیږي،" فیدان ټینګار وکړ.

هغه وویل، په نړیواله کچه لږ خلک پدې پوهیږي چې د کردي PKK عناصرو سربیره، د تورکیې کیڼ اړخې ډلې هم د سوریې په YPG تر کنټرول لاندې سیمو کې پناه لري، چې شاوخوا ۳۰۰ وسله وال غړي لري "چې د تورکیې پر پوځي او امنیتي ځواکونو د برید فرصتونو په لټه کې دي." انقرې، هغه زیاته کړه، پوهیږي چې دوی څوک دي او غواړي دا وضعیت پای ته ورسیږي.

وزیر ټینګار وکړ چې پاتې باید د یوه خپلواک او واحد دولت د اصولو لاندې حل شي.

فیدان وویل: "په هر خپلواک او واحد دولت کې، تاسو دوه پوځونه نه غواړئ. باید د یوه واک لاندې یو واحد پوځ وي،" او یادونه یې وکړه چې د پولیسو ځواکونه او نورې مسلې د دمشق او YPG ترمنځ تنظیم کیدای شي.

"موږ نه غواړو چې کوچنۍ مدیریت وکړو."

YPG د PKK ترهګرې ډلې سورۍ څانګه ده.

امریکا او سوریه

د دې پوښتنې په ځواب کې چې سوریه په تیرو وختونو کې د امریکا او تورکیې ترمنځ د کړکیچ یوه نقطه وه، فیدان ټینګار وکړ چې هغه څه چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په بهرنۍ پالیسۍ کې د ترسره کولو هڅه کوي، توپیر رامنځته کوي، او په غزه کې د اوربند او د روسیې او اوکراین ترمنځ د جګړې د درولو لپاره د هغه د هڅو ستاینه یې وکړه.

فیدان وویل: "کله چې خبره د سوریې وي، زموږ لیدلوري تر ډیره حده سره ورته دي. د ټرمپ اداره غواړي چې د سوریې نوې اداره مسؤلیت په غاړه واخلي او د نړیوالې ټولنې د یوه مسؤل غړي په توګه عمل وکړي."

هغه زیاته کړه: "دمشق د سیمه ییزو او نړیوالو فعالینو غوښتنو ته خورا ښه ځواب ورکوي."

هغه وویل: "د تیرو ۱۴ کلونو راهیسې، نړۍ د سوریې د شخړې له دوو لویو پایلو سره مخ ده: ډله ییزه کډوالي او تروریزم،" او یادونه یې وکړه چې ملیونونه سوریایان له خپلو کورونو څخه تیښتې ته اړ شوي دي.

هغه زیاته کړه چې واشنګټن ته د سوریې د ولسمشر احمد الشرع سفر او د داعش پر وړاندې په نړیوال ایتلاف کې د نوي حکومت د شاملولو لپاره د منشور لاسلیک کول یو معنی لرونکی ګام و. پداسې حال کې چې د امریکا، دمشق او YPG ترمنځ د کله ناکله اختلافاتو اعتراف کوي، فیدان وویل چې د مسلو د اسانه حل لپاره پراخې خبرې روانې دي.

د غزې د سولې هڅې او منځګړیتوب

فلسطین ته په اشارې، فیدان وویل چې د غزې د سولې پلان په تړانګه کې د کړکیچ د حل لپاره د روانو هڅو د یوې برخې په توګه معرفي شوی، چې د تیر کال په سپتمبر کې په نیویارک کې پیل شوې پروسې باندې ولاړ دی کله چې د اتو مسلمانو هیوادونو مشرانو له ټرمپ سره وکتل ترڅو د نسل وژنې د درولو لارې چارې ولټوي.

هغه وویل: "موږ باور لرو چې د سولې بورډ یو داسې پلیټ فارم دی چې موږ کولی شو د غزې اجنډا پرمخ یوسو،" او یادونه یې وکړه چې دا نوښت له هغه وخت راهیسې د دوامداره مشورو، بنسټ جوړونې او تړونونو له لارې پرمختګ کړی دی.

هغه ټینګار وکړ چې د انقرې اوسنی دریځ دا دی چې په غزه کې د سولې روانې پروسې سره د مرستې لپاره هرڅه وکړي، که هغه بشري، پوځي او یا سیاسي بڼه ولري.

فیدان وویل تورکیې په ډاګه کړې چې تر څو جګړه دوام ولري او غزې ته د بشري مرستو د ننوتلو مخه ونیول شي، له اسرائیل سره به سوداګري بیا پیل نه کړي، چې دا د انقرې ټینګ دریځ په ګوته کوي.

فیدان وویل: "زموږ ستونزه له اسرائیل سره نه ده؛ زموږ ستونزه په سیمه کې، په ځانګړې توګه د فلسطینیانو په وړاندې د اسرائیلو له سیاستونو سره ده، او په دې وروستیو کې، په غزه کې نسل وژنه ده."

د اوربند دوهم پړاو

د دې پوښتنې په ځواب کې چې که حماس د تړون په دوهم پړاو کې په بشپړه توګه بې وسلې شي نو راتلونکي تړونونه به څنګه پلي شي، هغه وویل چې دې ډلې د ځواک د نابرابرۍ له امله هیڅکله د اسرائیل لپاره د پوځي خنډ په توګه کار نه دی کړی، ځکه چې اسرائیل د امریکا ملاتړ لري.

هغه وویل چې حماس کولی شي په غزه کې محلي امنیت وساتي خو هیڅکله یو خنډ نه و، او دا چې "یو وړاندیز د نړیوال ثبات ځواک رامنځته کول دي. که پلي شي، دا کولی شي د دواړو خواوو لپاره د امنیت په تامین کې مرسته وکړي او د تړونونو د سرغړونو مخه ونیسي."

د غزې لپاره په نړیوال ځواک کې د تورکیې د احتمالي ګډون په اړه، هغه وویل چې دا مسله به په پراخو خبرو اترو پورې اړه ولري، او یادونه یې وکړه چې دا هیواد د سولې د بورډ او د غزې د ملي کمیټې برخه ده.

هغه زیاته کړه چې انقره، د مصر، قطر او امریکا ترڅنګ، د منځګړیتوب ډلې اصلي غړی دی.

"که وغوښتل شي، موږ چمتو یو چې پوځي واحدونه واستوو."

د ایران کړکیچ

پر ایران د احتمالي اسرائیلي برید په اړه، فیدان وویل چې تل ابیب په عمده توګه د تهران د مهمو پوځي وړتیاوو د کمزوري کولو هدف لري، او شک یې څرګند کړ چې ایا دوی به د رژیم په بدلون کې بریالي شي.

"دا غلطه ده. پر ایران برید کول غلط دي. بیا د جګړې پیل کول غلط دي. ایران چمتو دی چې د اټومي فایل په اړه بیا خبرې وکړي. زما امریکایي ملګرو ته مشوره دا ده چې مسلې ګام په ګام حل کړي، چې له اټومي مسلو څخه پیل کیږي."

هغه پر ایران غږ وکړ چې په هیواد کې د مختلفو ایډیالوژیو او سیسټمونو سره د همکارۍ لارې ومومي.

اوکراین او د ناټو راتلونکی

د اوکراین او روسیې ترمنځ د احتمالي سولې تړون په اړه، فیدان خپله هیله څرګنده کړه چې تړون "تر بل هر وخت نږدې" دی، او د دواړو خواوو ترمنځ د تورکیې د منځګړي رول ته یې هم اشاره وکړه.

هغه وویل: "د سولې هر تړون به نه یوازې روسیه او اوکراین، بلکې اروپا او امریکا هم په کې شامل وي."

د ناټو راتلونکي ته په اشارې، فیدان پر اروپا غږ وکړ چې خپله دفاعي وړتیا ښه کړي، که څه هم دا تړون "د امنیت اصلي چوکاټ پاتې دی."

هغه وویل، لوی اروپایي هیوادونه، د انګلستان او تورکیې په ګډون، باید د نوي امنیتي جوړښت په اړه بحث وکړي او د بهرنیو قدرتونو پر ځای د تل لپاره خپل "د جاذبې مرکز" جوړ کړي.