د څو لسیزو راهیسې، د ساینسپوهانو ټولنه د انسان د عمر سره تړلو دماغي ناروغیو د څېړلو لپاره په لابراتوارونو کې پر موږکانو تکيه کړې ده.

 خو اوس، ساینسپوهانو د پیشوګانو د دماغونو د زړېدو پروسې څېړي، او د انسان دماغونو سره د هغوی د پام وړ ورته والی پراخ تحلیل کوي.

کورنی پیشو، چې اکثره په خپلو کورونو کې د لمر په رڼا کې په یو کونج کې غوړیدلې وي، ښایي ځینې ځوابونه ولري چې څیړونکي یې په لټه کې دي.

ظاهراً، لکه څنګه چې پیشوګانې زاړه کیږي، د هغوی دماغونه داسې بدلونونه تجربه کوي چې په حیرانتیا سره د انسانانو سره ورته دي، اتروفۍ او د الزایمر په څېر پروټیني ګنډې راټولېدل په کې شامل دي.

دا ورته والی کولی شي د عمر پورې اړوند يادګاري کمښت تر شا پیچلي پروسې روښانه کړي.

'د ژباړې وخت'

د ژباړې د وخت پروژه، چې په 1990s کې پیل شوه، په پیل کې د پرمختیایي بیولوژیستانو لپاره د یوې وسیلې په توګه کار کاوه، چې د مختلفو تی لرونکو حیواناتو د دماغ پراختیا مهال ویش ترتیبوي.

اوس، دا پروژه پراخه شوې ده ترڅو د زړېدو پروسه تعقیب کړي، او د ۱۵۰ څخه زیات ډولونو څخه معلومات راټول کړي ترڅو د نیوروډیجنریشن (عصبي خرابي) په اړه عامه پوهاوی رامنځته کړي.

"د انساني طب په برخه کې ننګونو ته د رسیدو لپاره، موږ اړتیا لرو چې د ماډل سیسټمونو پراخه لړۍ څخه ځان وساتو،" کریسټین چارویټ وايي، د اوبرن پوهنتون د وترنری طب کالج کې مقایسه نیورو نیوروساینس پوهه ده، او دغه کار یې وړاندې کړی دی.

چارویټ د څېړنې د موضوعاتو د تنوع پر اهمیت ټینګار کوي، ترڅو د پیشوګانو، لیمورانو او حتی سپیو په څېر ډولونه شامل کړي، ځکه چې هر یو یې د زړېدو پروسې په اړه ځانګړې پوهه برابروي.

دا تګلاره هغه وخت نوره هم اغېزناکه کیږي کله چې د موږکانو د لنډ ژوند موده محدودیتونه په پام کې ونیول شي، په ځانګړې توګه د عصبي تحلیل ناروغیو په څېړنو کې.

موږکان یوازې دومره اوږد ژوند نه کوي چې د انسانانو د تجربې سره ورته دماغي زیانونه رامینځته کړي.

"د موږکانو او انسانانو ترمنځ ارتقایي نابرابري شاید یو له هغو دلایلو څخه وي چې ولې د ناروغۍ د درملنې لپاره د درملو جوړولو هڅې اکثراً ناکامې شوې دي،" ایلین ګویوارا له ډیوک پوهنتون څخه وايي، چې په شمالي کارولینا کې د ډرهم ډیوک په پوهنتون کې د لمړنیو ژوو د ارتقایي جینتیک په اړه څېړنې کوي.

". موږکان د الزایمر ناروغۍ کلاسیک نښې نښانې وده نه کوي، هغې وویل

ګوارا څرګندوي چې موږکان د الزایمر ناروغۍ هغه کلاسیک نښې نښانې نه ښیي چې په انسانانو کې لیدل کیږي.

د دوی مغز زموږ څخه خورا توپیر لري، هغه دا په ډاګه کوي چې ولې ساینس پوهان د نورو، ډیر مناسب ماډلونو سپړلو ته لیواله دي.

ژوند د پیشوګانو په کلونو کې اندازه شوی.

پیشوګانې، له بلې خوا، اوږد عمر لري او د زړېدو داسې بڼې ښيي چې د انسان د دماغي خرابۍ سره په مانا لرونکي ډول پرتله کېدای شي.

هغوی نه یوازې د انسانانو سره ورته چاپیریالي اغېزې شریکوي، بلکې د بیولوژیکي مهالویشونو له مخې هم د زړېدو په ورته لارو کې پرمختګ کوي.

د بیلګې په توګه، یوه کلنه پیشو د ۱۸ کلن انسان سره برابره ده، پداسې حال کې چې د ۱۵ کلنۍ پر مهال، یو پیشو د ۸۰ کلن انسان سره پرتله کیږي او د دماغ حجم کې بدلونونو سره ورته د زړو انسانانوپه څېر ذهني کمزورتیا ښیي.

د چارویټ کټج پروژې د دې احتمالي ظرفیت څخه ګټه اخلي او د پیشو مالکانو ته بلنه ورکوي چې د خپلو پشوګانو روغتیایي معلومات او د وینې نمونې وړاندې کړي.

تر اوسه پورې، دې پروژې د ۵۰ څخه زیاتو پیشوګانو د دماغ سکینونه راټول کړي دي، چې د پیشوګانو د نیوروډیجنریشن یو تفصیلي انځور جوړوي.

دا پراخه معلومات ښایي دا روښانه کړي چې ولې ځینې دماغونه تر نورو ډېر ژر زړېږي او د ذهني کمزورتیا د کمولو په اړه نوې لید وړاندې کړي.

په داسې حال کې چې پیشوګانې د انسان د عمر په اړه د پوهیدو لپاره یوه دروازه ګرځي، څیړونکي ټینګار کوي چې یو واحد ماډل به هرې پوښتنې ته ځواب ونه وايي.

کالیب فینچ، په لاس انجلس کې د سویلي کالیفورنیا په پوهنتون کې د ژوند د تاریخ د تکامل ماهر، د بي پوسته  موږکانو (Heterocephalus glaber) په اړه نورې څیړنې ته هڅوي، چې د کوچنیو موږکانو لپاره د غیر متوقع ډول اوږد عمر او د پام وړ ټیټ سرطان کچه لپاره پیژندل کیږي.

چارویټ وايي: "پیشوګانې ګټورې دي، خو یوازې تر دې حده ګټورې دي. نورو ماډل سيستمونو ته هم اړتیا شته."