د سه شنبې په ورځ یوه راپور څرګنده شوه چې د ګوګل او اپل د نقشو خدماتو له لارې په عامه توګه د لوړې کچې سپوږمکۍ انځورونه خپاره شوي چې پکې د اسرائیلو حساس ځایونه، لکه د دیمونا اټومي رییکټر او د غزې پر وړاندې بریدونه ښکاره کوي.

د اسرائیلي ورځپاڼې یدیعوت اخرونوت په وینا: "د دیمونا د اټومي څېړنې مرکز، محرم پوځي هډې او د غزې انځورونه چې د اسرائیلي پوځ د مانورونو واحدونه پکې ښکاري، اوس د دغو خدماتو له لارې په عامه توګه د لاسرسی وړ دي."

راپور زیاتوي: "په ټولنیزو رسنیو لکه ایکس او نورو پلیټفارمونو کې وروستي پوسټونه ښيي چې د دغو انځورونو وضاحت د پخوا په پرتله ډېر لوړ دی، چې ۰.۴ متره ته رسېږي."

راپور زیاتوي: "د دې ډول لوړې کچې سپوږمکۍ انځورونو شتون د لویو نقشه جوړولو پلیټفارمونو له لارې د خلاصې سرچینې استخباراتو لپاره یوه مهمه وسیله ګرځېدلې ده، چې دښمنې ډلې، څېړونکي یا حتی عام خلک یې کارولی شي. دا پرمختګ د نړیوالو سپوږمکۍ انځور اخیستنې وړتیاوو او مقرراتو د بدلونونو پایله ده."

د دیمونا رییکټر چې په پټه د ۱۹۵۰مو کلونو په وروستیو کې د فرانسې په مرسته جوړ شوی و، د اسرائیلو تر ټولو مهم اټومي تاسیسات ګڼل کېږي. که څه هم اسرائیل ادعا کوي چې دا د ملکي موخو لپاره کارول کېږي، خو پخواني اټومي تخنیکر مردخای وانونو په ۱۹۸۶ کال کې د دې د اټومي وسلو پروګرام جزیات رسنیو ته افشا کړل، چې د اټومي سرګلولو د تولید شواهد یې څرګند کړل.

د اسرائیلو د استخباراتو اژانس  (موساد) جاسوس وانونو په ۱۹۸۸ کال کې په ایټالیا کې پناه واخیسته، چې وروسته په پټه اسرائیلو ته یووړل شو او د خیانت او جاسوسۍ په تور ۱۸ کاله بند ته محکوم شو. هغه په ۲۰۰۴ کال کې خوشې شو.

په ۱۹۹۷ کال کې د امریکا کانګرس د کایل-بینګامان ترمیم تصویب کړ، چې د اسرائیلو او د هغې د نیول شویو سیمو د لوړې کچې سپوږمکۍ انځورونو راټولول او خپرول د فدرالي ادارې له اجازې پرته منع کړل.

راپور وايي چې په هغه وخت کې ډېری تجارتي سپوږمکۍ انځورونه د امریکایي شرکتونو لخوا اخیستل کېدل، او دا قانون د کانګرس کې د اسرائیلو د ډیپلوماتیکو هڅو مستقیمه پایله وه.

خو، وضعیت په ډراماتیک ډول بدل شوی دی. د ورځپاڼې په وینا، تر ۲۰۱۷ کال پورې د امریکا د ملي سمندري او اتموسفیر ادارې (NOAA) وټاکله چې د غیر امریکایي سپوږمکۍ انځورونو وضاحت د امریکایي سپوږمکۍ انځورونو څخه لوړ شوی دی.

دې پرمختګ د نقشه جوړولو او ناوبري خدماتو ته اجازه ورکړه چې د غیر امریکایي سرچینو څخه د اسرائیلو د لوړ کیفیت انځورونو ته لاسرسی ولري.

ورځپاڼې یادونه کړې چې د اسرائیلو د محرم ځایونو، لکه د دیمونا اټومي څېړنې مرکز او هغه ستراتیژیکو اډو چې تر ځمکې لاندې نه دي پټ شوي، د لوړې کچې انځورونو ترلاسه کول په تېرو درې کلونو کې نسبتاً اسانه شوي دي.

سپوږمکۍ انځورونو هم د اسراییلي الوتکو فعالیتونه، لکه د غزې او لبنان پر سر F-15 الوتکې او د ځمکنیو واحدونو مانورونه ثبت کړي دي.

راپور وايي: "دا وضعیت داسې ښکاري چې کنټرول یې ناشونی دی. د اسرائیلو حکومت د دې ډول انځورونو د خپرېدو په وړاندې لږ اغېز لري، تر هغه چې تجارتي امریکایي ادارې د کایل-بینګامان ترمیم سره سم عمل کوي."

د ۱۹۹۷ کال په پرتله، ورځپاڼې یادونه وکړه، اوس ګڼ شمېر نړیوال آنلاین خدمات د سپوږمکۍ انځورونه د کان کیندنې، کرنې، ښاري پلان جوړونې او څېړنې په څېر تجارتي موخو لپاره وړاندې کوي.

په ۲۰۲۱ کال کې بهرنیو سرچینو د دیمونا په مرکز کې د پراخو جوړونې راپور ورکړ، "یو داسې پېښه چې په تېرو وختونو کې یې تصور هم نه کېده،" چې ورځپاڼې د دې وضعیت "مسخره والی" وباله.

اسراییل د منځني ختیځ یوازینی هېواد دی چې اټومي وسلې لري، خو نړیوال څار پرې نه کېږي، په داسې حال کې چې د لسیزو راهیسې یې فلسطیني، سوریایي او لبناني سیمې نیولي دي.

د اسرائیلو د دفاع وزارت او د پوځ ویاند د دې په اړه له تبصرې کولو ډډه کړې، د یدیعوت احرونوت په وینا. ورځپاڼې وویل: "ښکاري چې د (حکومت) غوره شوې تګلاره د ستونزې له پامه غورځول دي—یو داسې ستراتیژي چې په تېرو کلونو کې د امنیتي ننګونو په وړاندې بې اغېزه ثابته شوې ده."

راپور په داسې حال کې خپور شوی چې اسرائیلو د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر راهیسې په غزه کې نږدې ۵۱,۲۰۰ فلسطینیان وژلي دي، چې ډېری یې ښځې او ماشومان دي.