د هایټي د پلازمینې پورټ او پرنس څخه یوه 16 کلن ځوان په دې وروستیو کې د بشري حقونو د څار ادارې ته وویل چې هغه په 14 کلنۍ کې د کلي ډیو جنایی ډلې سره یوځای شو.
هغه وويل: له [يوځاى کېدو] مخکې، ما له خپلې مور سره ژوند کاوه... د خوړو او جامو ترلاسه کول ډېر سخت وو. په کور کې، هیڅ خواړه نه وو. خو کله چې زه د [ډلې] سره يوځاي شوم ومې شول کول چې خواړه پيدا کړم.
دا یوه جلا کیسه نه ده.
د 2021 کال راهیسې ، د کیریبین هیواد په ګډوډي کې ډوب شوو، ډلو د پلازمینې او نورو ځایونو کنټرول په لاس کې اخیستی د خوراکي او طبي توکو ویجاړوونکي کمبود یې رامینځته کړی.
په هایتي کې، د ماشومانو لویه اندازه د تاوتریخوالو ګینګونو لخوا جذب کیږي چې پلازمینه یې تر کنټرول لاندې نیولې، او د دولت د ړنګېدو په ترڅ کې تر ټولو حساس کسان په خپله ګټه کاروي.
په لنکاسټر پوهنتون کې د نړیوالو سیاستونو پروفیسور، امالیندو مسرا وايي: بې وزلي، د نظم ماتول او بې عدالتي د هایټي د ډلو لخوا د ماشومانو د استخدام اصلي لاملونه دي.
د میسرا په وینا، ډېر هغه ماشومان چې د شخړې له امله یتیم شوي دي، اکثراً ګینګونو ته ورجذب کېږي، ځکه دوی یې له لوږې څخه د خلاصون یوازینۍ لار ګڼي.
هغه TRT ورلډ ته وویل، څرنګه چې د ماشومانو د ګینګونو جذبولو د مخنیوي لپاره هیڅ مشروع واک نشته، نو ګینګونه په خلاص مټ خپل کارونه کوي.
جرمي ډلې اکثراً ماشومانو ته د خوړو، ساتنې او د تړاو احساس ژمنې ورکوي. د محدودو انتخابونو له امله، ډېر ماشومان د دوی په جال کې لویږي.
دا مجرمانه ډلې د ویرې له لارې واک چلوي، په تښتونو، لوټمارۍ او له تاوتريخوالي ډکو جګړو کې لاس لري. د مداخلې لپاره د فعال حکومت په نشتوالي کې، دوی اوس د پورټ او پرنس شاوخوا ۸۰ سلنه برخه کنټرولوي.
بې قانونه دولت
بې قانونۍ ته د هایټي نزول ګړندی او ویجاړونکی و، په ځانګړي توګه په ۲۰۲۱ کال کې د ولسمشر جووېنل موئز له ترور وروسته. د هغه د مړینې له امله رامنځته شوې تشه مجرمې ډلې دې ته وهڅولې چې د پلازمېنې لویې برخې تر خپل واک لاندې راولي.
په دې سیمو کې ژوند د تاوتریخوالي تر واک لاندې دی—تښتونې، غصب، او ډزې ورځني پیښې دي.
د ماشومانو لپاره، خطرونه ثابت دي، او دولت ډیر کمزوری ثابت شوی چې د تاوتریخوالي له زیاتیدو څخه یې ساتنه وکړي.
مرستندویه ډلې راپور ورکوي چې لوږه او سخته بې وزلي ډیری کورنۍ نا امیدۍ ته اړوي او د مجرمینو لخوا ناوړه ګټې اخیستنې لپاره زیان منونکي کوي.
د نړیوال خوراکي پروګرام په وینا، د هایټي له نیمایي څخه زیاته برخه اوس په شدیده توګه د خوراک له کمښت سره مخ ده، چې ماشومان تر ټولو ډېر زیان ویني.
په هغو سیمو کې چې تر ټولو ډېر د ډلو لخوا ویجاړې شوې دي، کورنۍ د خپلې روزۍ برابرولو لپاره مبارزه کوي، چې ماشومان د بقا لپاره نا امیدۍ ته رسوي.
مصرا وايي: په پای کې، د ژوندي پاتې کیدو لپاره حتی والدین هم سترګې پټوي چې د دوی ماشومان د ډلو لخوا استخدام کيږي.
کارپوهان یادونه کوي چې دا پروسه په تېرو دوو کلونو کې د پام وړ په توګه خرابه شوی، ځکه چې د هایټي اقتصادي بحران ډير شوی دی.
ماشومان چې یوازې ۱۰ کاله عمر لري، په زور اړ ایستل کیږي چې د ساتونکو په توګه عمل وکړي، وسلې ولري او په تروریستي فعالیتونو کې ګډون وکړي. د دوی لپاره "نه" ویل یو انتخاب نه دی—لوږه او تاوتریخوالی دوی ته بله لاره نه پرېږدي.
یوځل چې ښکیل شي، دوی د استحصال په ناوړه دوره کې ګیر پاتي کيږي.
د اندېښنې وړ جنسي تاوتریخوالی
جنسي تاوتریخوالی هم د اندېښنې وړ کچې ته رسېدلی دی، چې د سیاسي بې ثباتۍ او ټولنیزې ګډوډۍ کې د مجرمانو ډلو پراخ اغېز له امله شدت موندلی دی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د دفتر لخوا د مارچ په میاشت کې خپور شوی یو دردونکی راپور په هیواد کې د جنسي تیري په توګه تشریح کوي "په جدي توګه کم راپور يې ورکړل شوي او په لويه کچه بې سزا پاتي"، د جنسي تیري او جبري جنسي اړیکو ډیری قضیې مستند کوي چې د ډله ایزو غړو سره تړاو لري.
ښځې او نجونې د تاوتریخوالي له وحشتناکو عملونو سره مخ دي، ځکه چې مجرمانې ډلې دا تاکتیکونه د خپلې واکمنۍ د ټینګولو او په ټولنو کې د ترور د خپرولو لپاره کاروي.
مصرا وايي; سره له دې چې نجونې جنسي غلامۍ ته اړ ایستل کیږي او په خپلو 'کمپونو' کې د پاکولو او پخولو په څېر سپک کارونو ته اړ کیږي، هلکان د ساتونکو او جاسوسانو په توګه روزل کیږي، او همدارنګه د پولیسو پر وړاندې په لومړۍ کرښې 'جګړ کوي' ځکه چې هغوی د قانون پلي کوونکو لخوا د هدف ګرځولو امکان کم دی.
هغه وضاحت ورکوي; نجونې، چې د ګڼو مجرمانو غړو لخوا جنسي تيرې پري وشي، یا میندوارې شي یا جنسي انتقالېدونکي ناروغۍ لري. يا حامله شي، نو د هغوی څخه لاس اخېستل کېږي او ډير سخت ژوند کولو سره مخ کیږي.
د دې تاوتریخوالی پایلې د سمدستي فزیکي زیانونو څخه ډیرې پراخې دي، په ژوندي پاتې کسانو باندې ژورې رواني ستونزې رامینځته کوي او د پخوا څخه زیان منونکي نفوس نور هم بې ثباته کوي.
بې سرحده ډاکټرانو (MSF) راپور ورکړی ماشومانو چې تاوتریخوالي ته مخه کوي یا په دې کې اړ ایستل کیږي، د رواني سلامتۍ جدي ستونزې ثبت شوي دي، چې ډېر یې د تراما وروسته فشار، خپګان او اضطراب څخه رنځ وړي.
خو، د رواني سلامتۍ خدمات خورا محدود پاتې دي، چې د تاوتریخوالي د دوامداره ګواښ لاندې ژوند کوونکو ماشومانو لپاره مناسبه پاملرنه کول تقریبا ناشونې کړي ده.
د تحصیلي سیسټم ړنګیدل
ښوونځي، چې له پخوا څخه د پناه ځای په توګه ګڼل کېدل، له ګډوډۍ نه خوندي نه دي پاتې شوي. د هایټي د تحصیلي سیسټم چې له وړاندې څخه نازک و، اوس د سقوط په څنډه کې دی.
د ډلو تر کنټرول لاندې سیمو کې، ډیری ښوونځي تړلو ته اړ شوي، پداسې حال کې چې ښوونکي د تاوتریخوالي او زورونې په دوامداره ویره کې ژوند کوي.
د هایتي د پوهنې وزارت خبر ورکوي، چې یو شمېر ښوونځي یې تر نامعلومې مودې تړلي، چې زرګونه ماشومان یې له زده کړو بې برخې شوي دي.
بې د ښوونځیو، ماشومان خپل هغه لږ فرصتونه له لاسه ورکوي چې د غربت څخه د تښتیدو لپاره یې لري.
پداسې حال کې چې د زده کړې نشتوالی کړکیچ لاپسې ژوروي، ماشومان نور هم په داسې شرایطو کې ښکیل دي چې دوی د ډله ایزو استخدام لپاره زیان منونکي کوي.
مصرا وايي: په دې تاوتریخوالی چاپیریال کې ډیری هلکان لوییږي چې سخت مجرمین شي.
هغه وايي، ډیر یې د سیالو ډلو او پولیسو ترمنځ په نښته کې خپل ژوند له لاسه ورکوي.
د کړکیچ د خرابیدو سره سره، نړیواله ټولنه په ځواب ورکولو کې سسته ده.
کارپوهان خبرداری ورکوي که چېرې نړۍ سترګې پټې کړي، نو هغوی ته رسېدلی زیان به نه جبران کیدونکی وي.
